Serrpel Hejmar 42, trmeh 2003

Naverok
Diyar
Nirxandin
Helbest
Pexşan
Weşan
Zarok
Ne
Gelr
Ziman
Name
Mizgn
Pozname

Nirxandin

Fuat Akpinar: Dora Kurdistan ye
Şahn Bekir Sorekl: Emerka nefreta li hember w
Cankurd: Vesazandina chan, hişmendn emerk
Meşal Temo: Rewşenbr pişt herifandina ptan
Zerdeşt Haco: Gotar li pşangeha pirtkn kurd
Mehmet Şahn: Gotar di civna KNK de
Lokman Polat: Xelatn edebiyat
Polat Can: Xwez pirsgirk ev ten ba!
Lokman Polat: Şer siyaset
Fuat Akpinar: Diktator hem newrek tirsonek in
Lokman Polat: Weşann herm
Fuat Akpinar: Rojn dawn yn xumeynzm
Fuat Akpinar: Rojn esadzm j nemane
Fuat Akpinar: Serxwebn


lisazxistina chan ji n ve
sira hişmendn amerk (*)

Cankurd: kurdayeti@hotmail.com

Li Amerka ber hilweşandina dwar Berln guftegotinn dirj di navbera roşenbran da pda bn li ser tkiliya Rojava Rojhilat, li ser sira Amerka di rbertiya chan da li ser şwey dan standin bi dervey Amerka re.. Navn roşenbrn mezin wek Paul Kennedy, Francis Fukuyama, Charles Krauthammer, Samuel P. Huntington, Allan Bloom, Robert D. Kaplan, Joesph S. Nye, Robert Kagan hinek din ji z ve tn nşankirin li teviya chan tn ser zimn.

Sala 1987 pirtkek bi nav deng ji aliy droknas birtan Paul Kennedy ve, ku li zanngeha Yale ya amerk kar dikir, derket ber rohniy. Nav pirtk "Hilbn ketina hzn mezin" e. Li gor dtina v droknas hz deselatiyn mezin hza xwe winda dikin gava ewan nekaribin xwe ji aliy abor ve pş ve bibin, hzd xwe yn leşker li gelek deran txnin pevnan, viyana kirxaneyn wan nemne daynn mal pere bo ekan her her pirtir bibe. Ew rewşt nrn, ku li Amerka di saln heşt da tne ber avan dide ber rewşta Birtaniya pişt dema vktoryan di destpka sedsala y da wilo xemn xwe tne zimn, ku Amerka j d wek hzn mezin n ber li chan hilweşe dakeve. Van prognozn Paul Kennedy di nav roşenbrn amerk da, i siyasetmend i aborzan, deriy gengeşe diyalogek fireh vekir. Gelek amerkanan pişt xwendina pirtka Paul Kennedy d guman li ser hzdariya welat xwe dann hinek j ev drokvan wek "pxember tkn" bi navkirin.

L bel pişt sazmana komonst li Sovytistan hilweşiya ba bi ser bdera Amerka ve hat rewş di teviya chan da hat guhartin. Hn ber hilweşandina dwar Berln, xngermiyek mezin li Amerka pda b Francis Fukuyama di sala 1989 da gotarek bi nav deng di kovara The national Interest da bi nav Dawiya drok belav kir pişt re ew gotar hat firehkirin di sala 1992 da wek pirtkek derket deng w li teviya chan hat vedan. Di v pirtk da Fukuyama dibne, ku dawiya şaristaniya rojavay ne hatiye, ew hzdartir dibe dibe yekemn deselatdariya chan, ku hem bingehn lskn ramyar sazdariya abor biryar dike, di hem waran da, i andey i raman, kesek nema dikare raber w derkeve..L li hember wa baweriya tij hv flosof aborzan John J. Mearsheimer bi gotarek xwe ya bi sernav Bi şn ve bo paşeroj di sala 1990 da, ku di kovara International Security da belav kirib, an zimn, ku hmin di civata abor ya ewrp da namne, w welatn ewrp bi paş ve vegerin pevnn xwe yn netew, wek dema ber cenga chan ya yekemn, ne dr e, ku di nav wan da cengn xwn j bin. Ji wan xem gumann w cenga Balkan derket hol pevnn ramyar di navbera England Fransa da li ser cenga dij bi sazmana Seddam Husn di ber avn mera re derbas dibin.

Bguman di dema fermandariya serak amerk George Bush da cenga rizgarkirina Kuweyt ji zorbaziya Seddam Husn sala 1990-1991 b. Hng gelek li ser avakirina "Sstema Chan ya Njen" pir hat peyivn hewaldan. Serak amerk ew ceng ajot s dewletn din bi w re ketin di nav da UN j ew r da bo w ceng. L kur w George W. Bush, dsa li ser baweriya, ku Amerka rbertiya v sstema njen dike, avt ser sazmana raq ya xwn, b ku pişbaziy ji UN bistne..

Di navbera herdu cengn dij bi sazmana raq da, gelek byer di chan da bn pir j li ser "Modla Demoqrat ya Amerk" hat gotin belavkirin. Pirtkbelav namdar Charles Krauthammer li ser "Destpka Unpolar" di chan da li ser ciy Amerka y tev li pş di ramyariya chan da peyiv Samuel P. Huntington hn di sala 1991 da li ser "Demokratkirina chana syemn" nivisand. L dsa j kesn wek Seddam Husn deselatiya xwe paristin geln xwe pelixandin.

Di sala 1993 da Samuel P. Huntington pirtka xwe "Li hevketina şaristaniyan" derxist t da li ser aliyek d ji sstema chan ya njen peyiv. Huntington giran neda serketina ramyar ya welatn demokrat an hzdariya abor ya rojava. Li ba w rast hinek dewlet bi hza xwe ya ramyar abor dikarin pir hikariy di pvajoya chan da bikin, l tişt di wir da pir bi hz paşdwar wan andey ye, pevna andeyn chan dnamka sstema njen pda dike. Li ba w heşt giloverkn andey yn mezin li chan hene: Şaristaniya Rojava (Amerka Ewrpa), baweriya Konfuşiyus (Bi giran li n), Japon, Islam, baweriya Hindistan, Ortoduksiya Silav, Latn Amerka Afrka?!). Ew guman dibe ser hebna baweriyek afrk ya gişt.

Ew dibne, ku piraniya cengan pevnan ji ber li hevketina van giloverkn andey pda bne pda dibin. Berhevhatina Japon Rojava li ba w tiştek ne wilo ji dil da ye ne j xort e, ew ji jarbna Japon pişt cenga chan ya duwemn ve hatiye. Amerka Ewrpa j li gor dtina Huntington bi guman li hember hevdu rawestiyane, l rewş ne gihaye pevna mezin. Ji xwe hn di sala 1987 da Allan Bloom di pirtka xwe ya bi sernav Girtina mejiy amerk da hatib ser mijara gumann ewt li hember Ewrpa di nav zana zakoyn amerk da, l diyare Huntington gotinn w yn giring avtibn paş guhn xwe..

Hikariya pirtka Samuel P. Huntington di civata roşenbriya amerk da fireh b bi taybet gava kesn navdar n wek Rober D. Kaplan bi gotarn xwe wneyek chana ji hev ket dest ji ber xwe berday li hember Amerka derxist ber avd roşenbran ceng li Balkan, Somaliya Ruwanda di navbera gelan da pda bn Amerka xwe wek bav zarokan xist nav pevnan.. Li Rojavay Afrka ji saln 90 ve nema dewletek dikare hzn dij bi hev di nav snorn xwe da bipelixne, roj bi roj gel ji aliy jimar ve pirtir dibin, astengn abor dijwartir dibin, tiving dikevin destn her xortek, kartln narkotk hzdartir dibin, bi terzek, ku ceng bi zk di navber komikn gelr da pda dibin dijwariya teqneke mezin li teviya wan welatan nzktir dibe. Ev dijwar li gor hişmendn amerk ne ten abor ramyar ye, ew dijwariyek andey ye li ser teviya şaristaniya rojavay ye..

Bi guhartina deselatdariya amerk ra, yna Bill Clinton hatina George W. Bush, ne ten hviyn demokratkirina welatn dr di dil roşenbrn amerk da jar b, bel hinek ji wan li xwe hişyar bn, ku demokratiya amerk j pir gavan bi şn ve die.. bi taybet gava bizava Clinton, ku aştiy di navbera Barak Arafat da pda bike bi ser ne ket prossa aştiy di nv r da tk. Di Rniştina Millenium a saziya bazarganiya chan da li bajr amerk Seattle li bakur rojava berxwedana gelr ewqas xort tund b, ku ew rniştin ne giha armanca xwe.

Ters Paul Kennedy ramann w di tkna Amerka da Joseph Nye sala 1990 pirtka xwe Bound to lead belav kir, t da rberiya Amerka di chan da bi hinek bingehan bi cih kiriye, ew s acetn hzdariya Amerka tne zimn: xortbna abor, xortbna leşker nermiya bi karanna w hz, di aliyn andey hikariya xwe di nav saziyn navnetew da. Amerka li gor J. Nye ber bi jor ve hildikişe, l pwste, ku Amerka gelek astengn n yn li ber w ne ji pş xwe bavje. Di v pşkeftina mezin da wek encamn chankirina abor, andey ramyar, pir rgirt astengn n pda bne pda dibin. Paş demek hinek guhartinn, ku bne, Joseph Nye pirtka xwe ya d Paradoksa hza amerka- Bo i superhza tenha di chan da bi ten xwe nikane? Ew dibne, ku poltka chan wilo tev li hev bye, bi nav hev ketiye, wek lskeka itreng ji s sewiyan e. Ji aliyek ve berhevhatin heye, ji aliyek ve bi ser xistina hza leşker heye ji aliy d ve pevna ji bo hzdariya abor heye. Amerka di cenga leşker da nema ji kesek ditirse, l bel li hember w wek hzek abor Ewrpa bi yekbna xwe ya fireh mezin pda bye, di ber w yek re j hzn mediya ya serbixwe, saziyn mirovane, sermiyandarn chan yn bi hz, ku dixwazin ciy xwe di rberiya chan da bigirin. Li ba Joseph Nye w şaşiyek mezin be, eger Amerka aliyek v lsk ji br bike an xwe bi sewiyek ve gro bike yn din bihle.

Pşzan rberiya amerk di poltka chan da Zbigniew Brezinski ye, ku bi lkolnn xwe yn nazik geostratc Hza chan ya tenha- Stratciya Amerka bo serkşiy, sala 1997 li Amerka ji Joseph Nye btir deng daye, ji ber ku ew li ser hevkariya navnetew di poltka chan da wek Nye ranewestiye. L bel ldana tror ya 2001 li New York Washington diyar kir, ku gotinn Joseph Nye di c da ne. Serak amerk j Gorge W. Bush xwast wek Nye gotiye hevpeymanek navnetew ya mezin fireh pda bike, wek awa bav w ber kiriye, l mixabin! ramyariya amerk di van mehn paşn da bi aliyek d ve . Eve j paradoksek derdixne pş, ji ber ku di dema pdiviya hevkariyek chan li hember tror Amerka bi lez bez li ser pyn xwe ten dibeze li hevald xwe avnake..

Robert Kagan dibne, ku Ewrpa wek berhevkirina kuvarkan pişt baran bi zk welatn Ewrpa Rojhilat dixne zembla xwe dixwaze bi w yek li hember Amerka bibe hzek chan di v yek bi ser nakeve, ji ber ku ew ji aliy leşker ve ne bi hz e. Ev rewşa Ewrpa ya pişt cenga li Iraq 2003 lska itreng, ku Nye wek nimne aniye, tne bra me. Amerka xwe bi hza xwe ya leşker piştrast dike me dt awa Fransa Almaniya ne kann tiştek bikirana bo rawestandina ceng di Iraq da.

Bill Emmott, ku poltka chan aboriya chan bi xweş bi hevdu ve girdide, bi fireh li ser nebaşiyn Kaptalzm dipeyive tne zimn, ku ew ezeziy, bdilovaniy newekheviy pda dike, l li gor dtina w kaptalzm pşkeftina şaristan, başkirina jn jndariya poltk bi xwe re tne. Ew serkşiya Amerka ji chan re ji sedala 20 vir da tiştek hişmend baş dibne, iku Amerka ne ba ne Faşzm, ne Nazzm, ne Japonzm ne j Komonzm dihatin roxandin. Ew pşnekeftina demokratiy di welatn wek n, Hind yn Ereb afrk da bi serneketina kaptalzm ve girdide ji ber ku b pşkeftin di warn teknoloc, avedan, bazargan kirin da demokrat j bi ser nakeve. Raste w n Japon li welatn Asiya sirek mezin di poltk di aboriy da bilzin, l dsa j Amerka bi zk asan serkşiya chan ji dest nade.

Van nrnn roşenbran, ku her yek ji wan bi zanay karn lkoln yn mezin hikariyn xwe li dtina Mala Sip deodora w kirine dikin ji ber ku van nrn di gelek waran da li hember hev din derdikevin, lew re di ramyariya amerk da, di liva Mala Sip da j pir caran tevlihev pda dibe.. L Mala Sip hinde caran j tew guh nade roşenbr lkolnvanan, ew poltka xwe li gor raporn CIA dike, i rast i ewt wan agahiyn ji CIA ve tn Mala Sip dibin egera livbaziyn w di chan da, wek mijara ekn tevkujiy cenga di Iraq da sal. Mala Sip ji kesek bawer ne kir, ten ji berpirsn ajan avikn xwe bawer kir me dt li dawiy i b. Niha ne dtina ekn tevkujiy di Iraq da bye astengek mezin li pş fermandarn amerk, nizanin i bikin, ku w tengiy teva bikin.

---------------------------

(*) Bingeha v gotar:

- lkolna Prof. Dr. Wilfried Bredow e, ew lkoln Furcht und Fhrungsanspruch di FAZ (05.04.2003) da hatiye belavkirin.
- Bill Emmott, Visiyona 20/21, sazkirina chan di sedsala 21 da..
- Werner Link li ser pirtka Robert Kagan ( Deselat b deselat- Amerka dij bi Ewrpa di sazkirina chan ya n da), FAZ 28.03.2003

Berdest
Hejmara n
Hem hejmar
Hem pirtk
Hem nivskar
Ndem


[ Mehname | Ev hejmar | Diyar | Gelr | Helbest | Mizgn | Name | Nirxandin | Neyn andey | Pexşan | Weşan | Pozname | Ziman | Zarok | E-mail ]

Ev malper her baş bi INTERNET EXPLORER t dtin. This site is best viewable with the INTERNET EXPLORER.

Tkil: mehname@yahoo.com
Contact us: mehname@yahoo.com

Copyright 1999- MEHNAME. Hem maf parast ne. All rights reserved.
Site hosted by Angelfire.com: Build your free website today!