Á
17. öld fóru lærðir menn í Dannmörku og
Svíþjóð að komast að því að
til væru gamlar og merkilegar bækur á Íslandi.
Í sumum þeirra væru sögur af löngu liðnum
Kóngum þessara landa, sögur sem enginn í Dannmörku
né Svíþjóð hafði haft hugmynd um. Þess
vegna fóru bæði Svíar og Danir að safna Íslenskum
handritum og sendu stundum íslenska menn fyrir sig til Íslands
til þess að kaupa handrit. Árni Magnússon varð
mestur og þekktastur íslenskra handrita safnara. Hann fór
tvítugur til Kaupmannahafnar til að læra guðfræði
við háskólann. Þar vann hann við að skrifa
upp íslensk handrit, og brátt fór hann að sasfna
handritum sjálfur. Seinna varð Árni Prófessor í
fornfræði við háskólann í Kaupmannahöfn.
Árið 1702sendi Danakonungur hann til Íslands til þess
að gera mikla rannsókn á landi og þjóð
ásamt öðrum manni sem hét Páll Vídalín.
Á rið eftir létu þeir taka manntal sem til er í
heiminum þar sem allt fólk er talið í heiminum er
talið upp með nöfnum. Síðan sömdu þeir
Árni og Páll Jarðbók með lýsingum á
öllum bújörðum á landinu. Við þessa
vann Árni í tíu ár og ferðaðist víða
um landið. Þá safnaði hann öllum handritum sem
hann komst yfir, keypti sum og þáði önnur að gjöf,
fékk sum lánuð ef menn vildu ekki missa þau og var
stundum soldið seinn að skila þeim aftur. Árni var
hirðusamari enn allir aðrir handritasafnarar. Hann safnaði ekki
aðeins bókum heldur líka einstökum skinnblöðum,
sneplum og rytjum af bókum sem aðrir töldu ónýtar.
Pappírshandritum og prentuðum b bókum safnaði hann
líka. Meðan Árni var á Íslandi dró
hann all þetta saman í Skálholti. Seinna var það
svo flutt á 30 hestum til skips í Hafnarfyrði og þaðan
til Kaupmannahafnar. Mörgum árum seinna,
árið 1728, var sjö ára drengur í Kaupmannahöfn
að leika sér að lítilli vatnsdælu uppi á
lofti í húsinu heima hjá sér. Hann týndi
bullunni úr dælunni. Þá sótti hann sér
kerti og fór með það uppá loft að leita að
bullunni. Hann lagði kertið frá sér meðan leitaði
enn rak olnbogann óvart í það svo að það
féll niður í rifu. Þar var hey undir, og kviknaði
óðara í því, en drengurinn flýtti sér
niður. Þetta gerðist klukkan rúmlega sjö að
kvöldi á miðvikudegi. Eldurinn breiddist umvifalaust um allt
húsið og þaðan í næstu hús. Slökkvistarf
fór allt í handaskolum. Brunaliðið hafði haft slökkviæfingu
um daginn. Það var venja brunaliðsmann að fara út
að skemmta sér eftir æfingar, og nú voru margir þeirra
orðnir drukknir. Eftir tvo klukkutíma stóðu tíu
eða tólf hús í björtu báli og eldurinn
æddi áfram. Snemma morgunninn eftir komu nokkrir íslendingar
heim til Árna Magnússonar og buðust til að hjálpa
honum að flytja bókasafnið hans á óhulltann stað.
Enn hann treysti á að eldurinn yrði slökktur áður
enn hann næði til sín. Vafalaust hefur hann verið hræddur
við að fara með handrit og fágætar bækur út
á götur eins og ástandið var þar. Finnur Jónsson,
síðar biskup í Skálhollti, var á staðnum
og lýsti því svona:
Á strætunum var svo mikil þröng og mann-
þyping af fólki, hestum og vögnum, og laus
og liðugur maður gat ekki áfram komist þó
gjarnan vildi, og vara sig vel eigi væri
troðinn undir fótum. Alls staðar var að
heyra kvein og vein, sút og sorg. bæði þeirra
er skaðinn liðu og hinna sem fyrir honum kviðu.
Loks um níu leitið
um morgunninn fréttist að eldurinn væri kominn í
Frúarkirkju sem var við enda götunnar þar sem Árni
bjó. Þá sá Árni sitt óvænna
og fór að búa sig undir að flytja bækurnar heim
til kunningja síns sem bjó fjær eldinum. Voru farnar
fjórar eða fimm ferðir með bækur og húsgögn
á vagni. Þá var klukkan orðin fjögur og eldurinn
kominn í næsta hús. Þá gekk Árni
út úr húsi sínu í síðasta sinn,
benti á bókahillurnar sem voru óruddar og sagði:
Þarna eru þær bækur sem aldrey og hvergi fást
slíkar til dómadags. Skrifari hans, Jón Ólafsson
frá Grunnavík, og Finnur Jónsson héldu áfram
að bera út meðan þeir gátu og hættu ekki
fyrr enn logarnir voru farnir að sleikja handritin. Eldurinn geisaði
áfram og náði brátt öðrum stað þar
sem mikið var af íslenskum handritum. Það var háskólabókasafnið.
Þaðan var næstum engu bjargað. Næsta dag, föstudaginn,
var barist við eldinn árangurslaust. Á laugardaginn var
hann loks slökktur, þegar hann átti um 200 metra að
húsinu þar sem Árni hafði komið safni sínu
fyrir. Þá hafði tæpur helmingur borgarinnar brunnið,
um 1670 hús þar sem bjuggu 3650 fjölskildur. Eftir á
kom í ljós að langflestum skinnhandritum Árna hafði
verið bjargað Talið er að tólf skinnbækur með
fornsögum hafi brunnið, en þær sögur eru allar
til í öðrum handritum. Hins vegar brunnu hundruð af pappírshandritum,
mestallar prentaðar bækur í safninu og mikið af skjölum.
Hluta af einni af elstu Íslendingasögum, Heiðvíga
sögu, hafði Árni fengið lánaða frá
Stokkhólmi, og var það eina handritið sem til var með
þeim hluta sögunnar. Jón frá Grunnavík hafði
verið að skrifa þessi blöð upp. enn nú brann
hvort tveggja, skinnblöðin frá Stokkhólmi og
uppskrift Jóns. Eftir brunann tók hann sig til og skrifaði
söguna upp eftir minni. Í háskólabókasafninu
varð jafnvel ennþá meira tjón á Íslenskum
handritum. Aðeins eitt þeirra bjargaðist, og það
var af því að Árni Magnússon var með það
í Láni. Árni var orðin 64 ára þegar
bruninn varð, og eftir það hrakaði heilsu hans ört.
Hann gerði erfðarskrá og arfleiddi Kaupmannahafnarháskóla
að handritasafni sínu og öðrum eignum. Litlu síðar
dó hann. Árnasafn í Kaupmannahöfn var svo í
meira enn 200 ár mesta safn fornra íslenskra handrita. Til
að ljúka þessari sögu verðum við að bregða
okkur aðeins yfir á okkar öld. Eftir að Íslendingar
voru orðnir sjálfstæðir aftur fannst þeim mörgum
óeðlilegt að þessi íslensku handrit væru
geymd í Kaupmannahöfn. Þeir benntu á að Íslendingar
höfðu skrifað handritin. Íslendingur hafði safnað
þeim, og hann hefði eingöngu gefið þau háskólum
í Kaupmannahöfn af því að hann var þá
háskóli Íslendinga og Kaupmannahöfn höfuðborg
þeirra. Eftir að Íslendingar hefðu fengið
sinn eigin háskóla í sinni eigin höfuðborg
ætti gjöf Árna Magnússonar a' flytjast þangað.
Á móti þessu bentu Danir á að Árni
hefði gefið Kaupmannahafnarháskóla handritin og engum
öðrum. Og ef þau hefðu ekki verið flutt til Dannmerkur
og geymst þar hefði mest af þeim glatast og fúnað
í þeim torfhúsum sem Íslendingar bjuggu
í. Samt fór það svo að lokum að Íslendingar
fengu mikið af handritum. Samið var um að öll handrit með
efni um Íslendinga skyldu flutt til Íslands. Þess vegna
eru handrit með konungasögum ennþá geymd í Kaupmannahöfn
en handrit Íslendingasagna, biskupasagna, samtímasagna og Íslenskra
lögbóka hafa verið flutt til Reykjavíkur og eru varðveitt
þar í Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi
eða Árnastofnun, eins og hún er venjulega kölluð.
Þar er unnið við að skrifa handritin upp og gefa efni .eirra
út í prentuðum bókum.
