Η πρώτη μεγάλη περίοδος της βυζαντινής ιστορίας είναι χαρακτηριστικά η περίοδος μετάβασης απο τη Ρώμη στο Βυζάντιο.Ενώ στην αρχά συνεχίζεται ατόφια η ρωμαϊκή παράδοση,σιγά σιγά,με την πάροδο του χρόνου,τα βασικά ρωμαϊκά στοιχεία αδυναίζουν και νέοι σφριγηλοί παράγοντες αρχίζουν να επηρεάζουν τα πράγματα και τις καταστάσεις.Η ειδωλολατρεία εξαφανίζεται και τη θέση της παίρνει ενας ολοζώντανος Χριστιανισμός,ενώ απο την άλλη το κράτος προχωρεί ομαλά και βαθμιαία προς τον εξελληνισμό του.
Απο τον Αρκάδιο(395μ.Χ)ως τον Ηράκλειο(610μ.Χ)δυο αυτοκρατορικές δυναστείες κυβερνούν το Βυζάντιο:η δυναστεία του Θεοδοσίου και η δυναστεία του Ιουστιανού.
Στα 250 περιπού χρόνια αυτής της περιόδου δύο κυρίως αυτοκρατορικές μορφές ξεχωρίζουν:του Ιουστιανού(527-565μ.Χ) και του Ηράκλειου(610-641μ.Χ).Η βασιλεία του Ιουστιανού υπήρξε μία απο τις μακροβιότερες στο Βυζάντιο,και αν σκεφτούμε πως αυτός ήταν ο πραγματικός κυβερνήτης στα χρόνια της βασιλείας του θείου του Ιουστινού Α'(518-527μ.Χ),η ουσιαστική βασιλεία του αποδεικνείεται πολύ πιο εκτεταμένη.
Τα χρόνια του Ιουστιανού χαρακτηρίζει ένα σύνολο απο πολύπλευρες δραστηριότητες στο στρατιωτικό,διοικητικό,νομοθετικό και πολιτιστικό χώρο.Στον τομέα των στρατιωτικών επιδιώξεων κυριαρχεί η επιθυμία του Ιουστιανού για ανασύσταση της παγκόσμιας ρωμαικής κυριαρχίας.Αναλαμβάνει έτσι μακροχρόνιους πολέμους εναντίον των Βανδάλων στην Αφρική(533-534μ.Χ),εναντίον των Οστρογότθων στην Ιταλία(535-554μ.Χ),αλλά και εναντίον των Περσών(527-562μ.Χ).
Οι πολέμοι αυτοί,αν και διεύρυναν τα σύνορα του κράτους σε μεγάλο βαθμό,επικρίθηκαν όμως και απο τους σύγχρονους,αλλά και απο μεταγενέστερους και γιατί καταπόνησαν υπερβολικά το κράτος,αλλά και γιατί έδωσαν το προβάδισμα του ενδοιαφέροντος στη Δύση,χώρο χωρίς μέλλον για την αυτοκρατορϊα,ενω αδιαφόρησαν για το ζωτικότατο χώρο της ανατολής.
Πολύ σπουδαιότερο υπήρξε το νομοθετικό έργο του Ιουστιανού.Η ευρεία κωδικοποίηση του Δικαίου,γνωστή με το όνομα Coprus Juris Civilis-περιελάμβανε τις Εισηγήσεις(Institutiones),τους Πανδέκτες(Digesta),τον Ιουστιάνειο Κώδικα (Codex Justinianus) και τις Νεαρές(Novellae Constitutiones)-υπήρξε τεράστιας σημασίας προσφορά,όχι μόνο για τη διευθέτηση των δικαιοπρακτικών υποθέσεων αλλά και για τη διαμόρφωση του νομικού καθεστώτος των Ευρωπαϊκών κρατών ως την εποχή μας.
Σημαντική υπήρξε επίσης η διοικητική,αλλά και η οικοδομική δραστηριότητα του Αυτοκράτορα.Χαρακτηριστικό δείγμα της τελευταίας υπήρξε ο ονομαστός ναός της Αγιάς Σοφιάς Κωσταντινούπολης.
Το ίδιο περίπου μακροχρόνια (610-641μ.Χ),αλλά και ανάλογα σημαντική,υπήρξε η βασιλεία του δεύτερου αξιόλογου αυτοκράτορα της εποχής,του Ηράκλειου.Οι πόλεμοι με τους Πέρσες και η αιφνίδια και μεγάλη εξάπλωση του Ισλαμισμού ήταν τα γεγονότα που σημάδεψαν τα χράνια της βασιλείας του.
Με την άνοδο στο θρόνο του Ηράκλειου άρχισε η επιθετική δραστηριότητα του Πέρση βασιλιά Χοσρόη Β',δραστηριότητα που σε λίγο οδήγησε στην υποταγή της Συρίας,Παλαιστίνης,Αιγύπτου και Λιβύης.Το 614μ.Χ ο Χοσρόης Β' καταλαμβάνει τα Ιεροσόλυμα και μεταφέρει τον Τίμιο Σταυρό στην Κτησιφώντα.Η αντεπίθεση του Ηράκλειου αρχίζει το 622,για να οδηγήσει μέσα σε 6 χρόνια(628μ.Χ) στη διάλυση της Περσικής δυνάμεως και στην ανακατάλυψη των περσικών κατακτήσεων.
Τα εδάφη αυτά όμως δεν επρόκειτο δυστηχώς να παραμείνουν για πολύ στα χέρια των Βυζαντινών.Ένας νέος εχθρός,οι Άραβες,εμπνεόμενοι απο τη θρησκεία του Μωάμεθ,κυρίαρχο θεσμό της οποίας αποτέλεσε ο "ιερός πόλεμος",και εκμεταλλευόμενοι τη διάλυση του περσικού κράτους,αλλά και την αδυναμία και τα εσωτερικά προβλήματα του Βυζαντίου,αρχίζουν το 629 να δραστηριοποιούνται επιθετικά,για να καταλάβουν ως το 642 ολόκληρη την Παλαιστίνη,τη Συρία και την Αίγυπτο.Χώρες,όπου για αιώνες είχε ανθήσει και δημιουργήσει ο Ελληνισμός,χάνονται πια οριστικά.Η βυζαντινή Ισπανία είχε ήδη χαθεί απο το 624.Το δημιούργημα του Ιουστιανού,η "βυζαντινή λίμνη" της Μεσογείου,καταστρέφεται πια οριστικά.Το κράτος περιορίζεται στις γύρω απο το Αιγαίο χώρες,χώρες καθαρά Ελληνικές.Χάνει οποσδήποτε σε έκταση,κερδίζει όμως με την πάροδο του χρόνου σε Ελληνισμό.
