ÄÀ ÏÐÅÄÅÔÈÍÈÐÀÌÅ ÈÇÊÓÑÒÂÎÒÎ,                        

                                                             ÇÀ ÄÀ ÍÅ ÈÇÏÓÑÍÅÌ ÒÂÎÐ×ÅÑÒÂÎÒÎ

 

                                                            Àëåí Ñåãè-Äþêëî

            (Àâòîðúò å ïðåïîäàâàòåë ïî ôèëîñîôèÿ â ãðàä Òóð, Ôðàíöèÿ. Ïóáëèêóâàë å

                                                             « Äà äåôèíèðàìå èçêóñòâîòî », 1998ã.)

 

Äåáàòèòå çà ñúâðåìåííîòî èçêóñòâî çàâúðøâàò îáùî ñ ïðåïèðíè è äîðè ñ ðóãàòíè. Êàêâà ðîëÿ áè ìîãúë òóê äà èãðàå ôèëîñîôúò? Íå ñòàâà äóìà òîé äà çàìåñòè ñïåöèàëèñòèòå è êðèòèöèòå íà èçêóñòâîòî: âñåêè äà ñè çíàå ðàáîòàòà. Íî òîé ìîæå äà âíåñå ìàëêî òî÷íîñò è êîíöåïòóàëíà ÿñíîòà ïðè âçàèìíèÿ îáìåí. Äà íå ñå ïëàøèì òóê îò ïðèíöèïà íà õîìîãåííîñò.  èìåòî íà òîçè ïðèíöèï, Äåêàðò íåïðàâèëíî ïðîïîâÿäâàøå ðàöèîíàëíîñòòà íà îáåêòà íà ðàçóìà. Çà äà ðàçêðèÿò ðàöèîíàëíîñòòà íà äåéñòâèòåëíîñòòà, àíòèêàðòåçèàíöèòå, â èìåòî íà ñúùèÿ òîçè ïðèíöèï, ïðåòåíäèðàõà, ÷å ñà îñâîáîäåíè îò âñÿêàêâà ðàöèîíàëíà ïðèíóäà. Äîñòà îòäàâíà áå îòêàêòî êâàíòîâàòà ìåõàíèêà, êîÿòî ïîñòàâÿ ðàäèêàëíàòà õåòåðåãåííîñò íà ñâîÿ îáåêò ïî îòíîøåíèå íà ðàöèîíàëíàòà êîíöåïòóàëíîñò, òðÿáâàøå äà ñå îòêàæå îò ìàòåìàòè÷åñêèÿ åçèê. Äà áúäåì òîëêîâà ïî-ðàöèîíàëíè, êîëêîòî ïî-ìàëêî íàøèÿò îáåêò å, ñòðóâà ìè ñå çäðàâîñëîâåí äåâèç çà òîçè, êîéòî òúðñè äà ìèñëè èçêóñòâîòî.

 

                                    Èçêóñòâîòî è  èçêóñòâàòà

 

            Ñúâðåìåííîòî èçêóñòâî å â êðèçà. Ñòàíà áàíàëíî âå÷å äà ñå êàçâà. Òðÿáâà ëè äà ñå ðàçáåðå çà êàêâà êðèçà ñå êàñàå. Íåéíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íè êàðà äà ìèñëèì, ÷å å ïî-çíà÷èòåëíà îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàìå. Íàèñòèíà ñòàâà äóìà çà êîíöåïòóàëíà êðèçà.

            Çà äà ñå ðàçáåðå íåéíàòà ñòåïåí, ñëåäâà äà èçëåçåì îò ìíîãî òåñíèòå ðàìêè íà ÕÕ âåê. Èçêóñòâîòî òàêîâà êàêâîòî ãî âúçïðèåìàìå – èëè ïî-ñêîðî òàêîâà êàêâîòî íå ãî âúçïðèåìàìå, òúé êàòî âñè÷êè ñà ñå íàãîâîðèëè äà êàçâàò, ÷å òî íå ìîæå äà ñå îïðåäåëè – å îòíîñèòåëíî ñêîðîøíî. Íàèñòèíà çà ïðúâ ïúò òî ñå ïîÿâÿâà âúâ Ôðàíöèÿ ïðåç ñðåäàòà íà ÕVIII âåê.

             ïðîäúëæåíèå íà ïîâå÷å îò äâå õèëÿäè ãîäèíè, òåîðåòèöèòå ðàáîòèõà ñ åäíî ïîíÿòèå, òîâà íà technê íà ãðúöêè, ïðåâåäåíî ñ ars íà ëàòèíñêè è art (èçêóñòâî) íà ôðåíñêè. Ãîâîðåøå ñå çà èçêóñòâî íà õóäîæíèêà, êàòî çà èçêóñòâî íà çèäàðÿ èëè èçêóñòâî íà õëåáàðÿ. Art (èçêóñòâî) îçíà÷àâàøå âñÿêà ðåãóëèðàíà òåõíèêà èçèñêâàùà ñïåöèàëíà êâàëèôèêàöèÿ. È ãëàâíèÿò çàëîã áå äà ñå çíàå äàëè åäíî èçêóñòâî áåøå – ëèáåðàëíî, (à èìåííî äîñòîéíî çà ñâîáîäåí ÷îâåê è êîåòî ìîæå äà áúäå ïðàêòèêóâàíî è îò áëàãîðîäíèê, êîéòî íå ùå îòñòúïè îò äîñòîéíñòâîòî ñè) èëè – ïðîñòî ñàìî ìåõàíè÷íî. ×ðåç àáñòðàêöèÿòà ñè àðèòìåòèêàòà, àñòðîíîìèÿòà, ìóçèêàòà è ïîåçèÿòà ñå íàðåæäàõà âñðåä ëèáåðàëíèòå èçêóñòâà, äîêàòî æèâîïèñòà, äúðâîäåëñòâîòî è ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî ðàçêðèâàõà ìåõàíè÷íè èëè ðú÷íè èçêóñòâà. È öÿëàòà àìáèöèÿ íà åäèí Ëåîíàðäî äà Âèí÷è, êîÿòî îñíîâàâàøå æèâîïèñòà íà ïåðñïåêòèâíàòà ãåîìåòðèÿ, çà äà ÿ èçäèãíå èìåííî äî íèâîòî íà  ëèáåðàëíèòå èçêóñòâà.  

            Âñè÷êî âúâ Ôðàíöèÿ ñå ïðîìåíÿ êúì 1750ã. Èçâåäíúæ çàïî÷âàìå ðàäèêàëíî äà îòäåëÿìå æèâîïèñòà, ìóçèêàòà, ñêóëïòóðàòà, ïîåçèÿòà è äð. îò èçêóñòâàòà ïî ïðèíöèï. Òîâà ðàçëè÷àâàíå ñå âèæäà èìåííî â ñåìàíòè÷íàòà ðàçëèêà ïîñî÷åíà â ðå÷íèêà íà Ôðåíñêàòà àêàäåìèÿ îò 1752ã. ìåæäó àðòèñò è çàíàÿò÷èÿ. Àðòèñòúò çà ðàçëèêà îò çàíàÿò÷èÿòà ïðèòåæàâà ãåíèé. Òîâà ïîíÿòèå, ÷èéòî ïðîèçõîä îòêðèâàìå ó Ïëàòîí å âúâåäåíî îò ôðåíñêèòå òåîðåòèöè óñïîðåäíî ñ íîâîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâîòî. Ãåíèÿò îòãîâàðÿ íà íåçàíàÿò÷èéñêàòà ñúùíîñò íà èçêóñòâîòî, ÷èéòî èçòî÷íèê ñå îòêðèâà â èðàöèîíàëíèÿ íà÷èí íà âäúõíîâåíèå. Çà íÿêîëêî ãîäèíè òåçè äâå íîâè ïîíÿòèÿ èçêóñòâî è ãåíèé ùå áúäàò ïðèåòè îò àíãëèéñêèòå è íåìñêèòå òåîðåòèöè. Ïî òàêúâ íà÷èí, ÷å îùå îò êðàÿ íà ÕVIII âåê òÿõíàòà óïîòðåáà å ïî÷òè óíèâåðñàëíà â çàïàäíèÿ ñâÿò.

            Íî òîâà íå å âñè÷êî. Òúé êàòî îòñåãà íàòàòúê äóìàòà art ñå ðàçëè÷àâà îò äóìàòà technê å íóæíî äà ñå èçìèñëè íîâ òåðìèí, êîéòî íåäâóñìèñëåíî äà îçíà÷àâà, òîâà êîåòî ãúðöèòå ðàçáèðàõà ïîä technê. Ñ äèðåêòåí ïðåâîä îò ãðúöêè äóìàòà òåõíèêà , êîÿòî å ñèíîíèì íà ñòàðîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâî ñå çàðàæäà ïðåç ÕVIII âåê. Íîâîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâî ìîæå äà áúäå ïðåäåôèíèðàíî â ñàìàòà ìó ñúùíîñò êàòî íåòåõíè÷åñêî. Ëåñíî å äà ñå ïðîâåðè, ÷å îò êðàÿ íà  ÕVIII âåê äî íàøè äíè, ïðîòèâîïîñòàâÿíåòî íà èçêóñòâîòî íà òåõíèêàòà å íàé-÷åñòî ñðåùàíàòà îñíîâíà òåìà çà îáñúæäàíå â ñúâðåìèåòî. Ñòàâà äóìà çà äúëáîêà, êîìïëåêñíà êîíöåïòóàëíà ðåâîëþöèÿ, ñ òåðìèíèòå, íà êîÿòî âñå îùå ïðîäúëæàâàìå äà ìèñëèì. Íî çàùî òÿ ñå ñúñòîÿ â ñðåäàòà íà ÕVIII âåê è èìåííî âúâ Ôðàíöèÿ? Îòãîâîðúò ñå îòêðèâà â èçó÷àâàíåòî íà êëàñè÷åñêàòà äîêòðèíà, êîÿòî ïðåîáëàäàâàøå ïðåç ÕVII âåê âúâ Ôðàíöèÿ. Ôðåíñêèòå êëàñèöè íà÷åëî ñ Áîàëî íå ñà ñå çàäîâîëèëè äà çàùèùàâàò òåõíè÷åñêèÿ ïîäõîä íà ïîåçèÿòà, ïî äîìèíèðàùèÿ òîãàâà ìîäåë íà Ïîåòè÷åñêîòî íà Àðèñòîòåë[1]. Òå ãî íàïðàâèõà íåïîíîñèì, òðàíñôîðìèðàéêè åìïèðè÷íèòå ïðàâèëà íà Àðèñòîòåë â ðàöèîíàëíè çàêîíè, êîåòî ïîâå÷å îòãîâàðÿ íà ìîðàëà, ïîñòàâÿéêè ðàâåíñòâî ìåæäó êðàñèâîòî, äîáðîòî è èñòèíñêîòî. Ïúðâàòà æåðòâà íà òîâà áå Êîðíåé ïî âðåìå íà ïðî÷óòèÿ ñêàíäàë çà Ñèä.  Îñúäèõà ãî â èìåòî íà Àðèñòîòåë, äîêàòî ñàìèÿò òåêñò íà Àðèñòîòåë èçïîëçâàí îò Êîðíåé ñðåùó íåãîâèòå õóëèòåëè ìó äàâàøå ïðàâî...

            Ðåàêöèÿòà íà àðòèñòèòå è òåîðåòèöèòå ñðåùó ïîäîáåí àâòîðèòàðèçúì íà òåõíèêàòà ñúùåñòâóâà îùå îò êðàÿ íà ÕVII âåê. Òúé êàòî òåõíèêàòà âëèçà â êîíôëèêò ñ òâîð÷åñòâîòî, íóæíî å äà ñå îñâîáîäè òâîð÷åñòâîòî îò òåõíèêàòà. Ïðèåìàéêè òî÷íî îáðàòíàòà ñòðàíà íà êëàñè÷åñêàòà òåîðèÿ, òîãàâà òåîðåòèöèòå ïðîòèâîïîñòàâèõà íà ðàçóìà, âúîáðàæåíèåòî è ÷óâñòâîòî è íà òåõíèêàòà, ãåíèÿ, à èìåííî åäíà òâîð÷åñêà, ìèãíîâåíà, íåïîñðåäñòâåíà, èðàöèîíàëíà, òðàíñöåíäåíòíà è àáñîëþòíî ñâîáîäíà âëàñò. Êîíöåïòóàëíàòà ðåâîëþöèÿ îò ñðåäàòà íà ÕVIII âåê ñàìî ñàíêöèîíèðà ïîáåäàòà íà òàçè íîâà äîêòðèíà ñðåùó êëàñèöèçìà. Íåéíèÿò òåîðåòè÷åñêè óñïåõ ñå ðàçïðîñòðàíè  ñðàâíèòåëíî áúðçî èçâúí Ôðàíöèÿ, òúé êàòî ÷óæäåíöèòå ñúùî ñòðàäàõà îò ïðèíóäèòåëíèÿ ìîäåë íà ôðåíñêèÿ êëàñèöèçúì. Íåìñêèòå òåîðåòèöè òîãàâà òúðñåõà äà ñúòâîðÿò ñâîáîäíà îò âñÿêî ÷óæäî âëèÿíèå íåìñêà ëèòåðàòóðà. Òå çàïî÷íàõà îñîáåíî ñèëíà ðåôëåêñèÿ çà íîâîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâîòî, â íåãîâèÿ íåòåõíè÷åñêè ñìèñúë è çà ôðåíñêîòî ïîíÿòèå çà ãåíèÿ (êîåòî òå ïðåâåäîõà íàïðàâî ñ genie). Ðåçóëòàòúò – çàðàæäàíåòî íà íåìñêèÿ ðîìàíòèçúì, êîéòî áå íåïðàâèëíî ñâåäåí äî íåÿñíà ìèñòèêà íà àçúò è ÷èåòî âëèÿíèå ñå ïðîñòèðà íå ñàìî ïðåç ÕIÕ âåê, íî ñúùî è ïðåç ÕÕ âåê.[2]

 

                                    Éåðàðõèÿòà íà èçêóñòâàòà

 

            Íîâîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâîòî ãðóïèðà âñè÷êè èçêóñòâà, êîèòî îòõâúðëèõà àâòîðèòåòà íà êëàñèöèòå è èñêàõà ñâîáîäà íà ãåíèÿ: ïîåçèÿòà, æèâîïèñòà, ñêóëïòóðàòà è ò.í. Òóê ìîæåì  äà ñè çàäàäåì âúïðîñà êàêâî ñòàíà ñúñ ñòàðîòî îòëè÷àâàíå íà ñâîáîäíèòå îò ìåõàíè÷íèòå èçêóñòâà. Ìîæå äà ñå ïîìèñëè, ÷å îòíåñåíî îò ìîäèôèêàöèÿòà íà êîíöåïòóàëíèòå ãðàíèöè òî å èç÷åçíàëî. Íî íå å òàêà. Òî íàèñòèíà îñòàíà ïî îêóëòåí íà÷èí. Ñðåùà ñå îùå ïðè ïúðâèòå éåðàðõèçàöèè, ïðàêòèêóâàíè îò òåîðåòèöèòå íà íåìñêèÿ ðîìàíòèçúì – Øåëèíã ïîñëå Õåãåë. Çàðàäè òÿõíàòà ìàòåðèàëíîñò, ñêóëïòóðàòà è æèâîïèñòà îòíîâî ñà ïîñòàâåíè íàé-äîëó íà ñòúëáèöàòà. È îáðàòíî, çàðàäè òÿõíàòà äóõîâíîñò èëè àáñòðàêöèÿ ìóçèêàòà è ïîåçèÿòà ñòîÿò îòãîðå íà ñòúëáèöàòà.

            Òàçè éåðàðõèÿ å äîðè ñúùåñòâåíèÿò äâèãàòåë íà îñíîâíèòå ìóòàöèè íà àðòèñòè÷íîòî òâîð÷åñòâî, íàñòúïèëè îò íà÷àëîòî íà ÕÕ âåê, èìåííî ïîÿâàòà íà íåôèãóðàòèâíàòà æèâîïèñ è òàçè íà ñåðèéíàòà ìóçèêà. Òåîðåòèöèòå íà ÕÕâåê áÿõà äî òàêàâà ñòåïåí î÷àðîâàíè îò òåçè ìóòàöèè è ïîâÿðâàõà, ÷å â òÿõ  âèæäàò ðåâîëþöèÿ íà ñìèñúëà íà èçêóñòâîòî. Ïîäîáíà èíòåïðåòàöèÿ âñå ïàê ñå ïîäàâà íà àíàëèç.

            Äà ñå îòíåñåì òàêà êúì ïðî÷óòèÿ îïèò íà Êàíäèíñêè – Çà äóõîâíîòî â èçêóñòâîòî, êúäåòî âçåìà çàùèòàòà íà àáñòðàêòíîòî èçêóñòâî ñðåùó òðàäèöèîííîòî ôèãóðàòèâíî èçêóñòâî. Íåãîâàòà àðãóìåíòàöèÿ å ñëåäíàòà: çà æèâîïèñòà äà ñòàíå íåôèãóðàòèâíà îçíà÷àâà äà ñå èçîñòàâè ïðåäñòàâÿíåòî íà ìàòåðèàëíàòà äåéñòâèòåëíîñò, òîâà çíà÷è äà ñå îäóõîòâîðè , äà ñå èçäèãíå â éåðàðõèÿòà íà èçóñòâàòà. È çà òàçè öåë, íè êàçâà Êàíäèíñêè, æèâîïèñòà òðÿáâà äà âçåìå çà ìîäåë èçêóñòâîòî, êîåòî ñå íàìèðà òî÷íî íàä íåÿ â òàçè éåðàðõèÿ,

à èìåííî òîâà å ìóçèêàòà. Äà ñå îäóõîòâîðè æèâîïèñòà òîâà çíà÷è, òÿ äà ñå ìóçèêàëèçèðà (äà é ñå ïðèäàäå ìóçèêà).  

            Òîçè òåêñò íà Êàíäèíñêè íå å èçîëèðàí. Ïî ñúùîòî âðåìå Ìîíäðèàí îòêðèâà â èçêóñòâîòî « áàâåí ðàñòåæ êúì äóõîâíîòî » (Carnets de 1914). È àáñòðàêöèÿòà å ñàìîòî ñðåäñòâî, çà äà ñå óñïåå. Òîâà, êîåòî òðÿáâà äà ñå âçåìå çà ìîäåë òîâà íå ñà ÷óâñòâèòåëíèòå ñúùåñòâà, à ÷èñòèòå ãåîìåòðè÷íè ôîðìè ñ äâå, à íå ñ òðè èçìåðåíèÿ:

            « Çà äà ñå ïðèáëèæè äóõîâíîòî â èçêóñòâîòî, ùå ñè ïîñëóæèì âúçìîæíî íàé-ìàëêî ñ äåéñòâèòåëíîñòòà, çàùîòî äåéñòâèòåëíîñòòà ñå ïðîòèâîïîñòàâÿ íà äóõîâíîòî. Òàêà èçïîëçâàíåòî íà åëåìåíòàðíèòå ôîðìè ñå îáÿñíÿâà ëîãè÷åñêè. Òåçè ôîðìè  ñà àáñòðàêòíè, íèå ñå ñðåùàìå ñ åäíî àáñòðàêòíî èçêóñòâî ».[3]

            Êîëêîòî è  ïàðàäîêñàëíî äà èçãëåæäà, ïðîåêòúò íà Êàíäèíñêè è Ìîíäðèàí å òî÷íî ñúùèÿò êàòî òîçè íà äà Âèí÷è. Äà ñå èçäèãíå æèâîïèñòà äî íèâîòî íà äóõîâíèòå èëè ëèáåðàëíèòå èçêóñòâà. Ïðè Êàíäèíñêè è Ìîíäðèàí òîçè ïðîåêò ñå èçãðàæäà â ðàìêèòå íà êîíöåïòóàëíàòà ðåâîëþöèÿ, ïðàêòèêóâàíà  ïðåç ÕVIII âåê. Îäóõîòâîðÿâàíåòî ÷ðåç ïðèäàâàíåòî íà ìóçèêà èëè íà ãåîìåòðè÷íè ôîðìè íà æèâîïèñòà ìèíàâà ïðåç îòõâúðëÿíåòî íà âñÿêàêâà òðàäèöèîííà æèâîïèñíà òåõíèêà, êîÿòî ãàðàíòèðà ãåíèàëíîñòòà íà òâîð÷åñòâîòî. Îòêðèâàò â ìàòåìàòè÷åñêîòî íà ñåðèéíàòà ìóçèêà ñúùàòà îäóõîòâîðÿâàùà àìáèöèÿ, ñúùî îñíîâàíà íà îòõâúðëÿíåòî íà ïðèíóäèòåëíàòà òåõíè÷åñêà ñèñòåìà, âúâåäåíà ïðåç ÕVII âåê – èìåííî òîíàëíàòà ñèñòåìà.  

 

                                    Èçêóñòâî è åñòåòèêà

 

            Äà ñå ñèòóèðà èñòèíñêàòà ðåâîëþöèÿ íå â íà÷àëîòî íà ÕÕ âåê, êàêòî îáèêíîâåíî ñå ïðàâè, à â ñðåäàòà íà ÕVIII âåê å ñúùåñòâåíî ïðåäèìñòâî: äà ñå ïðèäàäå èìåííî ñìèñúë íà öÿëàòà åñòåòèêà.

            Äà áúäåì âíèìàòåëíè íàé-íàïðåä, çà äà íå ñìåñèì, êàêòî ÷åñòî ñå ïîñòúïâà, òåîðèÿòà íà èçêóñòâîòî è åñòåòèêàòà. Òåîðèÿòà íà èçêóñòâîòî èìà çà ïðåäìåò ñúçäàâàíåòîî íà òâîðáàòà îò àðòèñòà, à åñòåòèêàòà íåéíîòî âúçðèåìàíå îò çðèòåëÿ. Âñåêè åñòåòè÷åñêè ïðåäìåò íå å àðòèñòè÷åí ïðåäìåò. Òàêà ìîãà äà õàðåñàì äàäåí ïåéçàæ, áåç äà å íóæíî äà ïðåäïîëàãàì, ÷å ñúùåñòâóâà Áîã òâîðåö. È îáðàòíî âñåêè àðòèñòè÷åí ïðåäìåò íå å åñòåòè÷åñêè ïðåäìåò. Ìîãà íàïúëíî äà áúäà áåçðàçëè÷åí åñòåòè÷åñêè ïî îòíîøåíèå íà ïðåäìåò, êîéòî å áèë ñúòâîðåí îò àðòèñò.

            Îáà÷å ïî åäíî ñòðàííî ñúâïàäåíèå åñòåòè÷åñêàòà òåîðèÿ äàòèðà îò ñðåäàòà íà ÕVIII âåê. Äóìàòà åñòåòèêà ñå å çà ïðúâ ïúò ïîÿâèëà ïðåç 1750ã. Èìåííî íåìñêèòå òåîðåòèöè é ïðèäàäîõà ñúâðåìåíåí ñìèñúë ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà ÕVIII âåê.

            Êàñàå ëè ñå çà ñëó÷àéíîñò? Íå ìèñëÿ. Âèäÿõìå âñúùíîñò, ÷å íîâîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâîòî ñå èçãðàæäà ÷ðåç ïðîòèâîïîñòàâÿíåòî íà òåõíèêàòà, íà îñíîâàòà íà ïîíÿòèåòî çà ãåíèàëíîñò. Íî âåäíúæ ïðèåò òîçè ïóíêò, âúïðîñúò çà îöåíêà íà òâîðáèòå ñå ïîñòàâÿ. Äîòîãàâà òîçè ïðîáëåì íå ïðåäñòàâëÿâàøå îñîáåíà òðóäíîñò. Ñ æèâîïèñòà èëè ìóçèêàòà íàèñòèíà ñå ïîñòúïâàøå òàêà êàêòî ñúñ ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî èëè äúðâîäåëñòâîòî. Êðèòåðèèòå áÿõà ñúùèòå: òå áÿõà òåõíè÷åñêè. Çà äà ñå îöåíè äàäåí ïðîäóêò áå äîñòàòú÷íî äà ñå ñúñòàâè òåõíè÷åñêî æóðè ñ ó÷àñòèåòî íà ïðèçíàòè ïðîèçâîäèòåëè è ïðîñâåòåíè ïîòðåáèòåëè. È îöåíêàòà èìàøå îáåêòèâíî èçìåðåíèå.

            Íî ñëåä 1750ã. òîâà íå áå âå÷å âúçìîæíî. Çàùîòî àêî ñúùíîñòòà íà èçêóñòâîòî å èìåííî â òîâà, êîåòî íå ñå ðàçêðèâà ÷ðåç òåõíèêàòà, òî äà ñå ïðåäâèäè ïðîèçâåäåíèå íà èçêóñòâîòî îò òåõíè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà, çíà÷è òî íåèçáåæíî äà ñå ïðîïóñíå. Òàêàâà îáåêòèâíà îöåíêà îòãîâàðÿ íà îòðèöàíèåòî íà ñàìàòà ãåíèàëíîñò è âñúùíîñò íà èçêóñòâîòî.

            Ñëåäâà äà ñå ïðåîñìèñëè ñòàòóòà íà îöåíêàòà. Àêî íÿìà ïîâå÷å îáåêòèâíè êðèòåðèè âñÿêà îöåíêà å íåìèíóåìî ñóáåêòèâíà. Íàèñòèíà òÿ ïî÷èâà íå âúðõó ïðèçíàâàíåòî íà îáåêòèâíèòå ñâîéñòâà íà òâîðáàòà, à âúðõó ÷èñòîòî ÷óâñòâî íà çðèòåëÿ. Íîâèÿò âúïðîñ çà îöåíêàòà àíãàæèðà òåîðèÿòà  çà ÷óâñòâåíîòî âúçïðèÿòèå íà òâîðáèòå. Åñòåòèêà èäâà îò ãðúöêè aisthêsis,  êîåòî îçíà÷àâà ñïîñîáíîñòòà äà ñå ÷óâñòâà èëè óñåùàíåòî. Òîâà, êîåòî îòñåãà íàòàòúê òðÿáâà äà ñå ïîñòðîè å åäíà åñòåòè÷åñêà òåîðèÿ. È ïðîáëåìúò íà òàçè çàðàæäàùà ñå åñòåòèêà å äà ñå óñòàíîâè êîíñåíñóñ ïðè îöåíêàòà íà òâîðáèòå äîêàòî ïîñëåäíàòà ïî÷èâà âúðõó îáèêíîâåíîòî ñóáåêòèâíî ÷óâñòâî íà çðèòåëèòå.

            Òîçè ïðîáëåì èçãëåæäà èçêëþ÷èòåëíî òðóäåí. Åäíî ñóáåêòèâíî ÷óâñòâî  íåìèíóåìî èçãëåæäà åäèíñòâåíî è ñëó÷àéíî. Òî àíãàæèðà ñàìî íåãîâèÿ àâòîð è íÿìà ñòîéíîñò çà äðóãèÿ. Òðÿáâà äà ìîæå äà ñå ìèñëè åäèí êîíñåíñóñ â îöåíêàòà íà òâîðáèòå. Äîñòàòú÷íî å äà ñå ðàçãëåäà ñëó÷àÿ ñ ïëàñòè÷íèòå èçêóñòâà. Çà ñêóëïòóðèòå, à îùå ïîâå÷å çà êàðòèíèòå ñà íóæíè ãðèæè. Ïúðâàòà ôóíêöèÿ íà ìóçåÿ å äà êîíñåðâèðà òâîðáèòå: òàêà íåãîâèÿò àäìèíèñòðàòîð å íàðå÷åí êîíñåðâàòîð. Íî ìóçåèòå íå ìîãàò íå ìîãàò äà êîíñåðâèðàò âñè÷êè êàðòèíè è ñêóëïòîðè. Òðÿáâà äà ñå èçáèðà. È òîçè èçáîð å îáåêòèâåí. Òîé àíãàæèðà îáåêòèâíà îöåíêà, êîÿòî åäèíñòâåíà îïðàâäàâà èçáîðà çà ñúõðàíÿâàíå íà äàäåíî ïðîèçâåäåíèå, îòêîëêîòî äðóãî. Êàê äà ñå óçàêîíè ðàáîòàòà íà êîíñåðâàòîðà è ñàìàòà ôóíêöèÿ íà ìóçåèòå, àêî âñÿêà îöåíêà å ñàìî ñóáåêòèâíà?

            Åñòåòèêàòà íà Êàíò å áåç ñúìíåíèå íàé-áëåñòÿùîòî ðåøåíèå, êîåòî å áèëî äàâàíî íà òîçè ïðîáëåì. Ìîæå äà ñå ðåçþìèðà ïî ñëåäíèÿ íà÷èí. Åñòåòè÷åñêîòî ñúçåðöàíèå ñå ðàçëè÷àâà ðàäèêàëíî îò ïðîñòîòî óñåùàíå íà óäîâîëñòâèå, êîåòî îñòàâà åäèíñòâåíî è ñëó÷àéíî. Åäíî óñåùàíå íà óäîâîëñòâèå å âèíàãè çàäîâîëÿâàíåòî íà æåëàíèå, êîåòî ñå îòíàñÿ äî ñúùåñòâóâàíåòî íà åäèí ïðåäìåò. Íàïðèìåð, àêî ÿì òîðòà ìîåòî óäîâîëñòâèå çàâèñè  îò æåëàíèåòî ìè, êîåòî ñå îòíàñÿ äî ñúùåñòâóâàíåòî íà òîðòàòà.  Àêî îòêðèåõ, ÷å òàçè òîðòà å åäíà èëþçèÿ, ìîåòî çàäîâîëñòâî áè âåäíàãà èç÷åçíàëî. Äà ñè ïðåäñòàâèì ñåãà, ÷å íàìèðàì òàçè òîðòà âåëèêîëåïíà. Íåçàáàâíî ìîåòî æåëàíèå ñå ïðåêúñâà. Ùå ñå ïîêîëåáàÿ äàëè äà  ÿ íà÷åíà, òúé êàòî òîâà áè îçíà÷àâàëî äà ñå ïðåêúñíå èçðè÷íîòî âïå÷àòëåíèå çà õàðìîíèÿ, êîåòî ìè âíóøàâà. Ìîåòî æåëàíèå âëèçà òóê â êîíôëèêò ñ ìîåòî åñòåòè÷åñêî ñõâàùàíå. È àêî îòêðèÿ, ÷å òàçè òîðòà å èçêóñòâåíà, ìîåòî åñòåòè÷åñêî óäîâîëñòâèå îñòàâà òàêà êàêòî àêî îòêðèåõ, ÷å ïåéçàæúò íà êîéòî ñå âúçõèùàâàì å ñàìî ìèðàæ  èëè ïðîåêöèÿ íà êàðòèíà âúðõó áÿëî ïëàòíî. Òóê ñúì áåçðàçëè÷åí êúì ñúùåñòâóâàíåòî íà ïðåäìåòà. Äà ñå ñúçåðöàâàø åñòåòè÷åñêè ïðåäìåò òîâà çíà÷è äà áúäåø ñðåùó íåãî áåç æåëàíèå èëè îùå äà áúäåø íåçàèíòåðåñîâàí. Îáà÷å õîðàòà ñå îòëè÷àâàò è ñå ïðîòèâîïîñòàâÿò ÷ðåç æåëàíèÿòà è èíòåðåñèòå ñè. Ñëåäîâàòåëíî â ìîìåíòà, â êîéòî ñúì áåç æåëàíèå è èíòåðåñ, ïðèëè÷àì íà âñåêè ÷îâåê. Âñúùíîñò â ïðàâîòî ñè ñúì äà î÷àêâàì, ÷å ìîÿòà åñòåòè÷åñêà îöåíêà, àêî íàèñòèíà å èíäèôåðåíòíà, ìîæå äà áúäå ñïîäåëåíà îò âñåêè äðóã.  Òàêà â îñíîâàòà íà ñóáåêòèâíîñòòà íà åñòåòè÷åñêîòî ñõâàùàíå îòêðèâàì èñòèíñêî óíèâåðñàëíî è íåîáõîäèìî èçìåðåíèå, êîåòî îáèêíîâåíî å ïðèñúùî íà îáåêòèâíîñòòà. Åñòåòè÷åñêàòà îöåíêà ïðè âñå, ÷å å ñóáåêòèâíà å âñúùíîñò ïî÷òè îáåêòèâíà.

            Òîâà ðåøåíèå èìà çíà÷èòåëíî âëèÿíèå âúðõó ìîäåðíàòà åñòåòèêà. Àêî ñå êîíñóëòèðàò ñúâðåìåííèòå ðúêîâîäñòâà ïî åñòåòèêà ùå ñå îòêðèå, ÷å Êàíò îñòàâà ãëàâíàòà ðåôåðåíöèÿ. Íåãîâàòà òåîðèÿ îáà÷å å ïðåäìåò íà äîñòàòú÷íî ñèëíè êðèòèêè, çà äà ìîæå äà áúäå ñìÿòàíà çà âàëèäíà. Áåç äà ñïîìåíàâàìå Ôðîéä òóê ìîæåì äà ñè ñïîìíèì çà Íèöøå æåñòîêî èðîíèçèðàù ïðåäïîëàãàåìîòî îòñúñòâèå íà æåëàíèåòî íà åäèí êàíòèàíåö ïðè ïðåäñòàâÿíåòî íà ñêóëïòóðà ãîëî òÿëî. Òîâà, êîåòî å íåïðèåìëèâî â îñíîâàòà íà òåîðèÿòà íà Êàíò å, ÷å òÿ ñå îñíîâàâà íà ïîñòàâÿíåòî â ñêîáè íà ìàòåðèàëíîñòòà íà òâîðáàòà â åñòåòè÷åñêîòî ñõâàùàíå. Òîâà ïîñòàâÿíå â ñêîáè å íåèçáåæíî ïðè Êàíò, òúé êàòî ìàòåðèÿòà íè äàâà ñàìîòî ñúùåñòâóâàíå íà íåùîòî. Çà äà áúäå áåçïðèñòðàñòíà åñòåòè÷åñêàòà îöåíêà ïðîñòî òðÿáâà äà áúäå òî÷íà. Íî êîé ùå íè íàêàðà äà ïîâÿðâàìå, ÷å ãúñòîòàòà íà áîèòå â êàðòèíèòå íà Âàí Ãîã íå å ñúùåñòâåíà ñúñòàâíà ÷àñò îò åñòåòè÷åñêîòî âúëíåíèå, êîåòî ñå ïîðàæäà â íàñ?  Îò äðóãà ñòðàíà íå å åñòåòè÷åñêè áåçðàçëè÷íî äàëè åäíà òâîðáà å îò ìðàìîð, áðîíç, çëàòî èëè ñëîíîâà êîñò. Ôîðìàòà íå å äîñòàòú÷íà. È àêî ìàòåðèÿòà ñå íàìåñè, òî òîãàâà ùå ïðåîòêðèåì ñúùåñòâóâàíåòî, âñúùíîñò æåëàíèåòî è âñúùíîñò èíòåðåñà. Îáà÷å õîðàòà ñå ðàçäåëÿò è ïðîòèâîïîñòÿâàò ÷ðåç òåõíèòå æåëàíèÿ è èíòåðåñè....

 

                                    Ðåëàòèâèñòêàòà  àïîðèÿ íà åñòåòèêàòà

 

            Íà îñíîâàòà íà êàçàíîòî äîòóê, îòñåãà íàòàòàòúê å âúçìîæíî íàïúëíî äà ñå ðàçáåðå äâîéíàòà òðóäíîñò ïðè èçñëåäâàíåòî íà åñòåòè÷åñêàòà òåîðèÿ è òåîðèÿòà íà èçêóñòâîòî â êðàÿ íà ÕÕ âåê.

            Äà ðàçãëåäàìå íàé-íàïðåä åñòåòèêàòà. Íåéíàòà îñíîâíà òåîðèÿ å, ÷å âñÿêà îöåíêà íà òâîðáèòå å ñóáåêòèâíà. Òîâà å â ïðîòèâîâåñ íà ïðåäâàðèòåëíî ñúùåñòâóâàùèòå îáåêòèâíè òåîðèè çà îöåíêàòà è çàâèñåùè îò òåõíè÷åñêî ðàçáèðàíå íà òâîð÷åñòâîòî. Îáà÷å êàíòèàíñêèÿò îïèò äà ïðèäàäå ïî÷òè îáåêòèâíî èçìåðåíèå, à èìåííî óíèâåðñàëíî è íóæíî çà åñòåòè÷åñêàòà îöåíêà ïðîïàäíà. Ñëåäîâàòåëíî òðÿáâà äà ñå èäåíòèôèöèðà åñòåòè÷åñêàòà îöåíêà ñ ïðîñòàòà îöåíêà íà óäîâîëñòâèåòî, êîÿòî åäíîâðåìåííî  å ñóáåêòèâíà,  åäèíñòâåíà è ñëó÷àéíà. Òîâà å èìåííî èçâîäúò íà Æåðàð Æåíåò â òîì II íà Òâîðáàòà íà èçêóñòâîòî[4], êîéòî òðåòèðà åñòåòè÷åñêàòà âðúçêà. Äà ñå êàæå  « òîâà å õóáàâî »  òîâà å ïðîñòî äà ñå êàæå « òîâà ìè õàðåñâà » áåç äà ñå äàäå íÿêàêâî îáåêòèâíî äîêàçâàíå. Àêî ñå èçêëþ÷è åäíà òåîðåòè÷íà ñòðàííîñò, êîÿòî âîäè Æåíåò äà ïîåìå îòíîâî êàíòèàíñêàòà òåîðèÿ çà íåçàèíòåðåñîâàíîñòòà â ñàìèÿ ìîìåíò  íà îòõâúðëÿíå íà ëîãè÷åñêèòå ïîñëåäñòâèÿ, à èìåííî ñóáåêòèâíèòå óíèâåðñàëíîñò è íåîáõîäèìîñò íà åñòåòè÷åñêàòà îöåíêà ( êîåòî å â ëåêî ïðîòèâîðå÷èå), ïîçèöèÿòà íà Æåíåò ñå çàùèùàâà èçöÿëî.

            Ïðîáëåìúò å, ÷å  òÿ âîäè äî ñòðèêòåí ðåëàòèâèçúì. È òóê ïðåîòêðèâàìå âúïðîñà çà äåéñòâèòåëíî îáåêòèâíàòà îöåíêà íà òâîðáèòå îò êîíñåðâàòîðà íà ìóçåÿ, êîéòî ðåøàâà äà èçáåðå äàäåíà òâîðáà îòêîëêîòî äðóãà òàêàâà. Êàê òÿ äà áúäå äîêàçàíà? Òóê ðåëàòèâèçìúò òðóäíî ìîæå äà äàäå îòãîâîð. Åäèí ìóçåé å âñúùíîñò ñàìî èçðàç íà  åäèíè÷íèòå è ñëó÷àéíè âêóñîâå íà íåãîâèòå ìíîãîáðîéíè êîíñåðâàòîðè, êîèòî íÿìàò íèêàêâî ïðàâî äà íàääåëÿâàò íàä âêóñà íà ïóáëèêàòà. Òîãàâà ìîæåì äà ñè  çàäàäåì âúïðîñà çà íåîáõîäèìîñòòà äà ñå ïðîäúëæè äà ñå ñóáñèäèðàò ñ îáùåñòâåíèòå ñðåäñòâà íà òîëêîâà ïðîèçâîëíè èíñòèòóöèè.

            Áåç ñúìíåíèå Æåíåò èìà ïðàâî êîãàòî òâúðäè, ÷å äà ñå ïðåäïî÷èòà Õàéäí ïðåä ×àéêîâñêè èëè îáðàòíîòî èìà ñàìî ñóáåêòèâíà âàëèäíîñò. Íî âúïðîñúò çà îöåíêàòà íà òâîðáèòå íå ñå ñúñòîè ñàìî â ïðåäïî÷èòàíå íà åäèí øåäüîâð ïðåä äðóã, à äà ñå ðàçëè÷àâà åäèí øåäüîâð îò äðóã ïîñðåäñòâåí øåäüîâð,  çà äà ñå îïðåäåëè êîÿ òâîðáà çàñëóæàâà äà áúäå çàïàçåíà â ïàìåòòà íà ÷îâå÷åñòâîòî. È òóê ìîæåì äà ñè çàäàäåì âúïðîñ äàëè ïðåäïî÷èòàíåòî ïðåä  áåçñìúðòíîòî Concerto à la mémoire d’un ange, íà íå ïî-ìàëêî áåçñìúðòíîòî  Viens poupoule íà òîçè ïðî÷óò êîìïîçèòîð, ÷èåòî èìå  çà ìîìåíòà ìè èçëåçå îò óìà, ïðåäñòàâëÿâà îïðàâäàíà îöåíêà.

            Ìîãàò äà ìå îïðîâåðãàÿò, ÷å îêàðèêàòóðÿâàì ðåëàòèâèçìà, êîéòî íåïðåìåííî íå âîäè  äà óòâúðäè, âñè÷êî, êîåòî ñè ñòðóâà. È òàêà àêî ñå âÿðâà íà Èâ Ìèøî â Critères esthétiques et jugement de goût[5] , òî áèõà ñúùåñòâóâàëè êðèòåðèè ïðèñúùè çà âñÿêà ôîðìà íà àðòèñòè÷åí èçðàç è êðèòèêúò áè ìîãúë  äà èçðàáîòè éåðàðõèèòå. Ðåëàòèâèçìúò óòâúðæäàâà, ÷å ìåæäó äâå òâîðáè ðàçêðèâàùè ðàçëè÷íè ôîðìè íà èçêóñòâî, éåðàðõèçàöèÿòà å íåçàêîííà. Âñè÷êî òîâà èçãëåæäà ïðàâäîïîäîáíî. Äà âçåìåì íàïðèìåð íåîñïîðèìèÿ óñïåõ íà ìóçèêàòà íàðå÷åíà êëàñè÷åñêà. Ðåëàòèâèçìúò äîðè è ðåëàòèâèçèðàí íå óñïÿâà äà ðàçðåøè ïðîáëåìà çà îöåíêàòà.

            È íå å ÿñíî êàê áè ìîãúë äà ãî ðàçðåøè, íàé-ìàëêî â îñíîâàòà íà åñòåòèêàòà. Çàùîòî, àêî ñå ïðåäâèäè âúïðîñà çà îöåíêàòà íà ïðîèçâåäåíèÿòà â  åñòåòè÷åñêà òåîðèÿ, à èìåííî êàòî ñå âçåìå ïðåäâèä ñàìî ñóáåêòèâíîòî ÷óâñòâî íà çðèòåëÿ, íèêîãà íå ùå ñå óñïåå äà ñå óçàêîíè íÿêàêúâ êîíñåíñóñ â îöåíêàòà íà òâîðáèòå. Íåóñïåõúò íà Êàíò ãî äîêàçâà: âñÿêî ñóáåêòèâíî ÷óâñòâî å èçêëþ÷èòåëíî åäèíè÷íî è ñëó÷àéíî. Íå ìîæå äà ñå çàïîâÿäâà íà ÷óâñòâîòî íà âñåêè: òîâà çíà÷è äà ñå îòðè÷à ñàìàòà íåãîâà èíòèìíîñò. Ñúùîòî ñå îòíàñÿ è çà îñòàíàëîòî: âñåêè å â ïðàâîòî ñè äà ïðåäïî÷èòà ïðîäóêò îò ñóïåðìàðêåòà ïðåä øåäüîâðà íà ìàéñòîð çàíàÿò÷èÿ. Íî òîâà íå ïîñòàâÿ ïîä âúïðîñ âúçìîæíîñòòà äà ñå ïðåöåíÿâà âòîðèÿ ïî-âèñø ïðåä ïúðâèÿ. Çà òàçè öåë å äîñòàòú÷íî äà ñå èçîñòàâè ãëåäíàòà òî÷êà íà ñóáåêòèâíîòî ÷óâñòâî è äà ñå çàïî÷íå òåõíè÷åñêè àíàëèç íà ïðîèçâîäñòâîòî íà òâîðáàòà.

            Ìîÿòà òåçà å ñëåäíàòà: åñòåòèêàòà òîêó-ùî çàãàñíà â êðàÿ íà ÕÕ âåê, ñëåä 250 ãîäèíè íà äúëãà è ìú÷èòåëíà àãîíèÿ. Ìèð íà ïðàõà é. Íî ñ íåÿ íå ñè îòèâà âúïðîñà çà îöåíêàòà íà òâîðáèòå. Âúçìîæíî å äà é ñå ïðèäàäå çàêîííîñò ïðè óñëîâèå âñåêè ïúò äà ñå ìèñëè çà òåõíè÷åñêîòî èçìåðåíèå íà èçêóñòâîòî, èçìåðåíèå, êîåòî íèêîãà íå å áèëà èçîñòàâÿíî êîãàòî å ñòàâàëî äóìà äà ñå îöåíÿò íå òâîðåíèÿ, à àðòèñòè÷íè èíòåðïðåòàöèè. Íà êàêâî ñå îñíîâàâàò æóðèòàòà, çà äà îöåíÿò  èãðàòà íà åäèí àêòüîð, ïåâåö èëè èíñòðóìåíòàëèñò? Íà èçó÷àâàíåòî íà èíòåðïðåòàòîðñêàòà òåõíèêà.

 

                                    Èçêóñòâî è òåõíèêà   

 

            Âðúùàì ñå êúì ãëàâíàòà  òðóäíîñò, êîÿòî äíåñ ñðåùà òåîðèÿòà íà èçêóñòâîòî. Âèäÿõìå, ÷å íîâîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâîòî áå îïðåäåëåíî ÷ðåç ïðîòèâîïîñòàâÿíå íà òåõíèêàòà. Îáà÷å òîâà äåôèíèðàíå íà èçêóñòâîòî âîäè íå ñàìî äî åñòåòè÷åñêèÿ ðåëàòèâèçúì, íî ñúùî è êúì íåâúçìîæíîñòòà äà ñå ðàçëè÷è ìåæäó òîâà, êîåòî å èçêóñòâî è òîâà êîåòî íå å. È äà ñå çàáðàíè âñÿêà äåôèíèöèÿ íà èçêóñòâîòî. È êîåòî èçãëåæäà íàé-ìàëêî ïðîòèâîðå÷èâî.

            Äà ñå íàïðàâè ðàäèêàëíî îòëè÷àâàíå íà èçêóñòâîòî îò òåõíèêà îçíà÷àâà  äà ñå èìà ïðåäâèä, ÷å âñè÷êî êîåòî çàâèñè îò ðàáîòàòà â òâîð÷åñòâîòî å õåòåðîãåííî ïî îòíîøåíèå íà ñúùíîñòòà íà èçêóñòâîòî. Îòòóê ñòàâà íåèçáåæíî äà ñå òúðñè ñúùíîñòòà íà èçêóñòâîòî â íåãîâàòà ÷èñòîòà, äîðè òàì êúäåòî òâîð÷åñêèÿò òðóä íå ñúùåñòâóâà. Òàçè « ÷èñòîòà » ìíîãî ÿñíî õàðàêòåðèçèðà « ðåäè-ìåéä » (ready-made), ÷èèòî îòêðèâàòåë áå Ìàðñåë Äþøàì. Åäíî ðåäè-ìåéä  å ñåðèåí èíäóñòðèàëåí ïðîäóêò ( êîøíè÷êà çà áóòèëêè, ëîïàòà çà ñíÿã), êîéòî àðòèñòúò ñàìî ñ åäíà äóìà áåç è íàé-ìàëêàòà ðàáîòà îòúæäåñòâÿâà ñ ïðîèçâåäåíèå íà èçêóñòâîòî. Ðåäè-ìåéä å ïî íÿêàêúâ íà÷èí ÷èñòèÿò ñèíòåç (â õèìè÷åñêè ñìèñúë), íàé-ïîñëå ðåàëèçèðàí îò èçêóñòâîòî. Íå ùå ñå î÷óäèì äà êîíñòàòèðàìå, ÷å îò 1910ã. íàñàì, äàòà íà ïúðâèòå ðåäè-ìåéä íà Äþøàì, íåãîâèÿò æåñò áå èìèòèðàí â èçîáèëèå ÷ðåç ìíîãîáðîéíèòå âàðèàöèè, êîèòî ïðàâÿò ÷åñò íà âúîáðàæåíèåòî íà òåõíèÿ îòêðèâàòåë. Òàêà åäèí åñòåñòâåí ïðåäìåò áå çàìåñòåí ñ èíäóñòðèàëåí ( êàìúê íàìåðåí íà ïúòÿ), îòïàäúöè (èíäóñòðèàëíè èëè æèâîòèíñêè) è äð. Ñúùåñòâåíîòî å, ÷å áàçîâèÿò ïðåäìåò å ñ÷èòàí ïî âçàèìíî ñúãëàñèå êàòî íåàðòèñòè÷åí è ÷å íå ñïåöèôè÷íàòà ðàáîòà, à åäèíñòâåíàòà äóìà íà àðòèñòà óòâúðæäàâàù «òîâà å èçêóñòâî» ãî ïðåâðúùà â ïðîèçâåäåíèå íà èçêóñòâîòî. È íå ùå ñå î÷óäèì äà âèäèì ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ñúâðåìåííèòå òåîðåòèöè äà çàïî÷íàò ñ àíàëèçà íà ðåäè-ìåéä, çà äà ñå çàïèòàò çà ñìèñúëà íà èçêóñòâîòî.

            Îáà÷å ñ òîçè æåñò, âñÿêà ðàçëèêà â ïðèðîäàòà íà èçêóñòâîòî è íå-èçêóñòâîòî ñå ïðåìàõâà, çàùîòî è êîéòî è äà å ïðåäìåò ìîæå äà ñòàíå íåçàáàâíî èçêóñòâî. Îòòóê îáà÷å òðóäíîñòèòå ñå óâåëè÷àâàò. Òóê íå å ìÿñòîòî äà èçñëåäâàìå  âñè÷êè ïðîòèâîðå÷èÿ, êúì êîèòî âîäè æåñòúò íà Äþøàì, êîéòî îò ìîìåíòà íà óòâúðæäàâàíåòî, ÷å  åäèí ïðåäìåò å èçêóñòâî, ðàçðóøàâà âñÿêàêâî îòëè÷àâàíå íà èçêóñòâîòî îò íå-èçêóñòâîòî è ñíåìà âàëèäíîñòòà íà ñâîåòî òâúðäåíèå. Äà êàæåì ñàìî, ÷å òîçè æåñò âêëþ÷âà è ìíîãî ïîäîáåí íà òîçè íà Ëúæåöà ïàðàäîêñ: êîãàòî êàæà « ëúæà » òâúðäÿ, ÷å âñè÷êî êîåòî êàçâàì å ëúæîâíî èëè òâúðäÿ, ÷å ëúæà è âñúùíîñò êàçâàì ëúæîâíè íåùà êîãàòî êàçâàì ÷å ëúæà, âñúùíîñò ëúæîâíî å äà ëúæà, âñúùíîñò êàçâàì âÿðíî êîãàòî êàçâàì, ÷å ëúæà è ò.í.

            Ùå ñå çàäîâîëÿ ñ ïðîñòà çàáåëåæêà.  Ïî ïðàâî ðåäè-ìåéä íå ïðèíàäëåæàò åäèíñòâåíî êúì ïëàñòè÷íèòå èçêóñòâà. Ìîæå ñúùî äà ñå íàïèøå åäíî ëèòåðàòóðíî ðåäè-ìåéä ( êàòî ñå íàðå÷å  ðîìàí åäíî ðúêîâîäñòâî ïî ðèìñêà ìåòàëóðãèÿ) èëè êèíåìàòîãðàôè÷åñêî

(ïðåäñòàâÿéêè êàòî ïîëèöåéñêè ôèëì âèäåîêàñåòàòà çà íàáëþäåíèå íà ïàðêèíã). Ìîæå áè ïîäîáíè æåñòîâå âå÷å ñà íàïðàâåíè. È íàé-ìàëêîòî, êîåòî ìîæåì äà êàæåì ÷å íå å èì áèëî ïðèäàäåíî ñúùîòî çíà÷åíèå êàêòî ïðè ïëàñòè÷íèòå èçêóñòâà. È òåõíèÿò àâòîð íå å áèë èçäèãíàò íà ñúùîòî íèâî êàêòî Ïðóñò èëè Êàôêà, Àéíùàéí èëè Ãðèôèò.[6]

            Ðàçëèêàòà ïðîèçëèçà îò ìíîãî ñïåöèôè÷íàòà ðîëÿ íà èíñòèòóöèÿòà íà ìóçàòà â ïëàñòè÷íèòå èçêóñòâà. Äîñòàòú÷íî å åäèí êîíñåðâàòîð äà ïðèåìå åäèí äåí äà èçëîæè ðåäè-ìåéä íà Ìàðñåë Äèøàì ( êîéòî ìåæäó äðóãîòî å ãîëÿì õóäîæíèê: âúïðîñúò íå å òóê), çà äà ïðèäàäå îôèöèàëåí õàðàêòåð íà ñâîÿòà ïðèíàäëåæíîñò êúì èçêóñòâîòî è íåùî ïîâå÷å, çà äà ãî èçðàâíè ïî äîñòîéíñòâî ñ äðóãèòå ïðîèçâåäåíèÿ íà èçêóñòâîòî, èçëîæåíè â ìóçåÿ. Ïîñëåäîâàòåëíè àìåðèêàíñêè òåîðåòèöè êàòî Äæîðäæ Äèêè çàêëþ÷èõà îò òîâà, ÷å èçêóñòâîòî èìà ñâîåòî îñíîâàíèå â èíñòèòóöèÿòà. Òå ïîñòðîèõà èíñòèòóöèîíàëèñòêà òåîðèÿ çà èçêóñòâîòî, êîÿòî íåïîñðåäñòâåíî ñå ñáëúñêà ñ ïðîáëåìà äà ñå óçíàå äàëè òâîðáàòà íà îùå íåïîçíàò àðòèñò ñúòâîðåíà â ñàìîòàòà íà íåãîâîòî àòåëèå è íåçàâèñèìî îò âñÿêî èíñòèòóöèîííî ïðèçíàíèå å èçêóñòâî.

            ßñíî å, ÷å àêî èçêóñòâîòî íå ìîæå äà ñå îñíîâàâà ñàìî íà åäíà åäèíñòâåíà èíñòèòóöèÿ, òî ñúùî å ÿñíî, ÷å ðåäè-ìåéä è ãîëÿìî êîëè÷åñòâî òâîðáè, êîèòî ñå îáÿâÿâàò çà òàêèâà ïî÷èâàò èçêëþ÷èòåëíî íà èíñòèòóöèÿòà. Íàèñòèíà, àêî âèå îòêðàäíåòå îò ìóçåé åäíî ðåäè-ìåéä èëè åäíà îò íåãîâèòå âàðèàöèè è ãî çàõâúðëÿòå íÿêúäå, òî ùå ïðèåìå îòíîâî ïúðâîíà÷àëíîòî ñè íåàðòèñòè÷íî  ñúñòîÿíèå  è íèêîé íå áè ìîãúë äà ïîçíàå â íåãî õóäîæåñòâåíàòà òâîðáà. Îáðàòíî, ïðè äðóãèòå èçêóñòâà ïðè îòñúñòâèå íà ìóçåé, òðóäíî ìîæå äà ñå âúçïðèåìå åäíî èçêëþ÷èòåëíî èíñòèòóöèîíàëíî ïðèçíàíèå. Åäíà áèáëèîòåêà èëè êèíîòåêà íÿìàò ñúùàòà âëàñò íà íàëàãàíå êàêòî åäèí ìóçåé. Íå ìèñëÿ ÷å åäèí áèáëèîòåêàð ñìÿòà, ÷å ùå ïðîìåíè åñòåñòâîòî íà ðúêîâîäñòâî ïî ìàòåìàòèêà, êàòî ãî ïîñòàâè íà ðàôòà ðîìàíè  ñïîðåä íàìåðåíèåòî íà àðòèñòà. Îòòóê çàáàâíèÿ ñòàòóò íà ëèòåðàòóðíèòå èëè êèíåìàòîãðàôñêè ðåäè- ìåéä, êîèòî ìîæàõà äà áúäàò ïðîèçâåäåíè îò ñåðèîçíèòå èìèòàòîðè íà Äþøàì.

            Òîçè íàïúëíî èíñòèòóöèîíåí õàðàêòåð íà âúïðîñà ñ ðåäè-ìåéä â ïëàñòè÷íèòå èçêóñòâà îáÿñíÿâà â ãîëÿìàòà ñè ÷àñò ïðîâåæäàíèòå òóê îæåñòî÷åíè äåáàòè. Îïàñíîñòòà èäâà îò êîíôëèêòèòå ñ âëàñòòà. Àðãóìåíòàöèÿòà íà ïðîòèâíèêà îñòàâà áåç çíà÷åíèå è âúçðàæåíèÿòà ÷åñòî çàâúðøâàò ñ îáèäè. Àíàëèçúò íà ïîäîáíè äåáàòè áè èçèñêâàë èäåîëîãè÷åñêè èëè ñîöèîëîãè÷åñêè ïîäõîä. Íî îò ôèëîñîôñêà ãëåäíà òî÷êà ðåäè-ìåéä å ñàìî ïðîòèâîðå÷èâî ïîíÿòèå, ïî÷èâàùî âúðõó èëþçèÿòà çà ÷èñòàòà ñúùíîñò íà èçêóñòâîòî, êîÿòî áè áèëà äîñòèãíàòà ïðè îòñúñòâèåòî íà âñÿêàêâà òåõíèêà.

 

                                    Äà ñå ïðåäåôèíèðà  èçêóñòâîòî

 

            Íàøåòî çàêëþ÷åíèå ùå áúäå ñúùîòî íåçàâèñèìî äàëè ùå ãîâîðèì çà åñòåòè÷åñêàòà òåîðèÿ èëè çà òåîðèÿòà çà èçêóñòâîòî. Ðàäèêàëíîòî îòëè÷àâàíå íà èçêóñòâî îò òåõíèêà, íàïðàâåíî ïðåç 1750ã. âîäè äî çàäúíåíà óëèöà.  

            Ñïîðåä ìåí èìà åäíî ðåøåíèå, àêî èñêàìå äà íàìåðèì èçõîä. Äà ïîñòàâèì ïîä âúïðîñ òîâà îòëè÷àâàíå è äà ïðèåìåì çà âàëèäíî òåõíè÷åñêîòî ðàçáèðàíå íà âñÿêàêâî òâîðåíèå, êîåòî å ïðåîáëàäàâàëî äî ÕVII âåê. À èìåííî äîêàòî ôðåíñêèòå êëàñèöè íåïðàâèëíî òðàíñôîðìèðàò òåõíè÷åñêèÿ ìîäåë íà Àðèñòîòåë, ïðîñòî åìïèðè÷åñêè â ðàöèîíàëåí è ìîðàëåí ìîäåë è îòòóê íàïúëíî ïðèíóäèòåëåí.

            Îáà÷å êàñàå ëè ñå îòíîâî äà ñå âúðíåì êúì Àðèñòîòåë è ÷èñòî è ïðîñòî äà  àíóëèðàìå êîíöåïòóàëíàòà ðåâîëþöèÿ, èçâúðøâàíà â ñðåäàòà íà ÕVIII âåê? Òðÿáâà ëè äà ñå ïðîêëàìèðà íå ñàìî ñìúðòòà íà åñòåòèêàòà, íî è òàçè íà èçêóñòâîòî â ìîäåðåí ñìèñúë? Ñèãóðíî íå. Òåîðèèòå, êîèòî ñå ïðîòèâîïîñòàâèõà íà òðàäèöèîííîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâîòî, ìè ñå ñòðóâà ÷å ñà ðåàëíî âàëèäíè. Íàèñòèíà ñúùåñòâóâà ðàäèêàëíà ðàçëèêà ìåæäó æèâîïèñòà, ñêóëïòóðàòà, ïîåçèÿòà, ìåæäó âñè÷êè íà÷èíè íà òâîð÷åñòâî, êîèòî ñå ãðóïèðàò ïîä ìîäåðíîòî ïîíÿòèå çà èçêóñòâî è äðóãèòå òåõíèêè êàòî äúðâîäåëñòâî, ñåëñêî ñòîïàíñòâî, èçêóñòâîòî íà õëåáàðÿ è äð. Îòëè÷àâàíåòî íà àðòèñòà  îò çàíàÿò÷èÿòà  íå å èçïðàçíåíî îò ñìèñúë. Òî èñêà äà áúäå ïðîñòî ïðåìèñëåíî. Òîâà, êîåòî å â îïàñíîñò íå å ðàçëèêàòà ìåæäó íåòåõíè÷åñêàòà àêòèâíîñò è òåõíè÷åñêàòà àêòèâíîñò, à ðàçëèêàòà ìåæäó äâàòà õåòåðîãåííè íà÷èíà íà òåõíèêàòà.

            Òåõíèêèòå â òðàäèöèîííèÿ ñìèñúë íà Àðèñòîòåë èìàò çà öåë äà ïðîèçâåäàò ðåàëíè ïðåäìåòè. Åäíà ìàñà, åäíî æèòî, õëÿá. Òå àíãàæèðàò íàøåòî îáåêòèâíî è ðàöèîíàëíî çà äåéñòâèòåëíîñòòà ðàçáèðàíå. Àðòèñòè÷íèòå òåõíèêè ìè èçãëåæäàò ðàäèêàëíî äðóãè. Ïðåäìåòúò, êîéòî ïðîèçâåæäàò (ïàð÷å ìóçèêà, êàðòèíà, ïîåìà, è ò.í.) íå ñà åëåìåíòè íà äåéñòâèòåëíîñòòà, êîèòî ùå âëÿçàò â êàóçàëíà âðúçêà ñ äðóãèòå ïðåäìåòè â ñâåòà. Òîâà ñà ñâåòîâå çàïàçåíè çà òÿõ ñàìèòå, ÷èåòî ñúçåðöàíèå ïî íåîáõîäèìîñò ñå ñòðåìè äà íè îòáèå îò îáåêòèâíàòà äåéñòâèòåëíîñò. Òå ñà ïðèñúùî ðàçâëåêàòåëíè. Òÿõíîòî ïðîèçâîäñòâî àíãàæèðà ðàäèêàëíî ðàçëè÷íà òâîð÷åñêà òåõíèêà, êîÿòî àç îïðåäåëÿì êàòî íåäåéñòâèòåëíà òåõíèêà è êàòî ñèìâîëè÷íà. Ïîäîáíà òåõíèêà íå àíãàæèðà âå÷å îáåêòèâíî è ðàöèîíàëíî çà äåéñòâèòåëíîñòòà ðàçáèðàíå. Òÿ íå ñúäúðæà â ñåáå ñè íèêàêâî ñóáåêòèâíî è ðàöèîíàëíî óìåíèå îò ñòðàíà íà àðòèñòà.

            Çàëîãúò íà òàçè òåîðèÿ å âúçìîæíîñòòà çà ñèíòåç ìåæäó ïîíÿòèÿòà íà òåõíèêàòà è ãåíèÿ èëè îùå íà òðóäà è òâîð÷åñêàòà ñâîáîäà. Êîíöåïòóàëíàòà ðåâîëþöèÿ áå èçâúðøåíà âúâ Ôðàíöèÿ â ñðåäàòà íà ÕVIII âåê. Íå ñòàâà äóìà äà ñå ïî÷óâñòâà íåéíàòà îòðèöàòåëíà ñúäáà, íèòî òÿ äà áúäå îòðå÷åíà, à äà ñå ïðåîñìèñëè èçöÿëî ñìèñúëà, çà äà ñå ïðåîäîëåÿò áåçèçõîäèöèòå, â êîèòî òÿ íè çàòâîðè. Òîâà, îò êîåòî äíåñ èìàìå íóæäà, çà äà íå ïðîïóñíåì àðòèñòè÷íîòî òâîð÷åñòâî ïðåç ÕÕI âåê,  å äà ïðåäåôèíèðàìå èçêóñòâîòî.

 

êëþ÷îâè äóìè: èçêóñòâî, òåõíèêà, åñòåòèêà, àðòèñò.

 

                                                                                    Àëåí Ñåãè-Äþêëî

àâòîð íà êíèãàòà: Définir l’art, Paris, Odile Jacob, novembre 1998.  

                                                ïðåâîä îò ôðåíñêè îò ñïèñàíèå: Åsprit N 255 - 256, 1999.                                                                                                                    internet: www. esprit. presse.fr.

 

ÿíóàðè 2001ã., ïðåâîä: Ëþäìèëà Äàíäîëîâà