Site hosted by Angelfire.com: Build your free website today!
Vereniging van Archiefonderzoekers te Dokkum

Rijtuigenbezitters Westdongeradeel 1796-1805, Sneuper no. 49 en 50, 1999

B.R. van der Leij

Deel I:
Tijdens het 'sneupen' in ťen van de dozen kwam ik in 'ons archief' een map tegen met gegevens over rijtuiggelden van Westdongeradeel. Na even zoeken had ik al snel de naam gevonden van de door mij gezochte voorouder. Leuk te weten in wat voor soort rijtuig ze vroeger hebben gereden en hoeveel belasting daarvoor betaald moest worden. Na enig verder bestuderen kwam ik er al snel achter dat het hier om belastingpapieren ging over een periode van tien jaar en wel van 1796 t/m 1805. Naast gegevens over personen was er een vermelding over soort rijtuig, aantal paarden en het verschuldigde belastinggeld. Interessante gegevens omdat hier een inzicht verkregen wordt over het aantal rijtuigen per dorp, het type rijtuig en het totale aantal van ťen district (gemeente).

Type rijtuigen:
Het gaat in de eerste plaats om de 'chais' en de 'phaŽton'. Verder de 'verdekte' wagen. De phaŽton is een open wagen. De chais werd meestal getrokken door ťen paard. Twee paarden komt echter ook voor. De phaŽton werd in de meeste gevallen getrokken door twee paarden. Maar ook kwam nog vrij veel ťen paard voor.
De verdekte wagen was in deze periode nog uitzonderlijk. In 1796 bezit Dirk Sakes weduwe uit Holwerd er ťen. In 1797 is die echter vervangen door een phaŽton. Op de lijst staat er nu ťen bij Sicko Aylva te Holwerd en in 1798 ook ťen bij Theodorus Pirť in Bornwird/Betterwird. In 1799 tellen we er drie want dan heeft ook Thijs Feenstra uit Hantum er ťen. In 1800 is er ook ťen bij Klaas Jans te Uitbuuren. Vanaf 1801 t/m 1805 tellen we steeds twee van deze rijtuigen, alleen in Holwerd, en wel bij Sicko Aylva en bij Harinxsma.
Naast de genoemde types rijtuigen komt enkele malen een 'open wagentje' voor. Dat zal dus een wat afwijkend type geweest zijn. Sicko Aylva bezit vanaf 1803 ook nog een zgn. Plaisierjagt.

Belastinggeld:
Dit is
3 gulden voor een rijtuig met ťen paard
7 gulden voor een rijtuig met twee paarden
12 gulden voor een verdekte wagen met twee paarden
2 gulden voor een plaisierjagt

In 1803 wordt de belasting met 10% voor 10 maanden verhoogd:
3 gulden + 0-5-0
7 gulden + 0-11-10 2/3
12 gulden + 1-0-0
2 gulden + 0-3-5 1/3

Schrijfwijze:
De verschillende ambtenaren hadden voor de namen van de rijtuigen zo hun eigen schrijfwijze. Zo werd phaŽton ook geschreven als: Fayton, Phayton, Phaiton, Phayeton, Vaton, Faton, Chaeton, Vaiton. En chais werd ook geschreven als:Chays, Saes en Sjees.
Vanaf 1803 wordt het met de benaming van de phaŽton wat moeilijker. Ik krijg de indruk dat er zo nu en dan ook slordig te werk is gegaan wat de benaming van de rijtuigen betreft. Uiteindelijk waren de gelden het belangrijkste. De benaming phaŽton wordt in de papieren dan vervangen door termen als 'open phaŽton' of een 'wagen met twee paarden', c.q. een 'open wagen' of 'open wagentje'. Hoewel er echter enige verandering van rijtuig is geweest, hebben toch de meeste eigenaren, althans tijdens deze periode, in eenzelfde rijtuig gereden, zodat ik heb aangenomen dat een 'open wagen' dezelfde phaŽton van voorgaande jaren is geweest.
De lijst van 1803 vermeldt als enige de namen van een aantal voermannen, die vanwege hun beroep vrijgesteld waren van belastingbetaling. De aanhef van de belastingcohieren maakt ons wel duidelijk waarom. 'Register van playsier rijtuigen' en/of 'plaisier jagten' Westdongeradeel. Er zit per jaar enige variatie in de benaming.
Er werd steeds belasting betaald over een periode van 10 maanden, ingaande per 1 mei. Bij enkele jaargangen cohieren staat zelfs de datum van betaling vermeld, terwijl verder ook aantekening is gemaakt van wie nog moet betalen.
Ook zullen er zeker meer rijtuigen zijn geweest dan de cohieren vermelden. In ťen geval vond ik een naam doorgehaald met de aantekening erbij: peerd verkocht.
Natuurlijk is per jaar vermeld hoeveel belastinggeld er binnen kwam. Die cijfers wil ik u echter besparen.
Op enkele jaargangen cohieren is de datum vermeld van boeking en ontvangst van de belastinggelden. Zo ook de afsluiting van de ontvangsten. Dat was voor:

1797: 16 juni en volgende dagen
1799: 22 augustus
1800: 20 juni
1803: 15 september
1804: 27 september

Deel II:
Zoals ik in deel I al vermelde, gaat het in deze periode grofweg om een viertal typen rijtuigen, waarbij de hoogte van de belasting afhankelijk was van het aantal paarden In de jaren 1803 t/m 1805 wordt meestal volstaan met de aanduiding 'open wagen(tje)' en niet meer het type.
Ook vinden we vaak de vermelding 'dito' en in 1805 'Ut Supra' (als vorige). Helemaal betrouwbaar zijn de gegevens in deze jaren over het type rijtuig dus niet. Er werd nogal eens van type rijtuig gewisseld (verkoop ?). Ook heb ik de indruk dat meerdere personen over zowel een phaŽton als een chais beschikten maar per jaar maar voor ťen, afhankelijk van het aantal paarden, belasting betaalde.
De belastingverhoging vanaf 1803 t/m 1805 van 'de tiende' heb ik bij de overzichten per dorp niet vermeld maar was er wel degelijk. Verder zijn er dan nog een aantal gegevens die voor de genealoog belangrijk zijn, zoals bijvoorbeeld wanneer de vrouw weduwe werd en vermelding van achternaam.
Tot slot: binnen Westdongeradeel werd natuurlijk ook wel van woonplaats gewisseld. Zo komen enkele personen op meerdere dorpsoverzichten voor.

Hieronder volgen de namen van de rijtuigbezitters. Verdere details (jaartallen, betaalde belasting, bijzonderheden) kunnen worden ingezien op het Streekarchivariaat te Dokkum of (voor leden) worden opgevraagd via email van de redactie.


Holwerd

Sicko van Aylva		chais/verdekte plaisierjagt
Dirk Sakes (wed.)	verdekte phaŽton 
Oept/Uipt Reinders	chais/wagen
Sijmen Hessels		chais 
Bouwe Lieuwes		phaŽton 
Roelof Olivier		chais/phaŽton 
Jan Oeges		phaŽton 
Pieter Heeringa		chais/phaŽton 
Hessel Idzes		chais 
Tjipke Heeringa		phaŽton 
Sybren Klaazes		phaŽton/chais 
Hessel Idzes (wed.)	phaŽton/chais 
Oedzen Klaazes		chais/phaŽton 
Ids Idsardi		phaŽton 
Gerrit Heeringa		phaŽton 
Pier Bonga		chais/phaŽton 
Symon Heeres		phaŽton/chais 
Jan Klazes Sipma	chais/wagen
Taeke Uilbes		phaŽton/chais 
Klaas Sijbes		chais 
Jan Klaazes		phaŽton/chais  
Jan Theunis		phaŽton/chais  
Klaas Jans		chais 
Pieter A. Hiddema	phaŽton 
Jan Idssardi		chais 
Dirk Heeringa		phaŽton 
Gerlof Gosses		phaŽton 
Goffe Lieuwes		phaŽton 
R.I. Bleinsma (wed.)	phaŽton 
Frans Hendriks		phaŽton 
Pyter Abes		phaŽton 
Tjalling Pyters		chais/wagen 
Claas Jans(en) 		chais 
Marten Minnalts		chais 
Jan Jans(en)		chais 
Joost Hessels		chais 
Beert Lieuwes		phaŽton 
A.van Harinxma		phaŽton/verdekte wagen
Abe Hiddema		chais 
Sjoerd Pieters		chais 
Hessel Jans		chais 
Oege Jans		chais 
Heine Anes		wagen 2 paarden
Wybe Sytzes		wagen 2 paarden
Pieter Pieters		chais 
Jan Reinders		wagen
K.J. Jonker		chais 
Sijbe Andries		chais 

Ternaard

Mr. Jan van Sloten	phaŽton/chais 
Rienk Jacobs		wagentje/chais 
Klaas Idzes		phaŽton 
Jan Keimpes de Jong	chais/phaŽton  
Jan Hessels		phaŽton 
Douwe Jaspers		chais 
Wytze Lieuwes		phaŽton 
Reindert Wybes		chais/phaŽton 
Jan Kornelis		chais 
Ids Hessels		phaŽton 
Jacob Worp Peima	phaŽton 
Ynse Klaases		phaŽton 
Jan Kornelis		chais/phaŽton  
Rienk Tjeerds		chais/phaŽton  
Dr. Borneus		phaŽton 
Oege Cornelis		chais/phaŽton 
Jan Joosten		chais/wagen
Harmen Tabes		chais 
Hendrik Jacobs		chais 
Tjerk Jacobs		chais/phaŽton  
Rinse Rinses		chais/wagen 
Kornelis Lieuwes	phaŽton 
K.J. Helbeda (wed.)	phaŽton/chais 
Beert Pieters		phaŽton/chais 
Theunis Cornelis	phaŽton 
Gaatze Pieters		phaŽton/chais  
Jouke Pyters		chais/phaŽton  
Einse Idzardi		phaŽton 
Hidde Taekes		chais/phaŽton  
Dirk Dirks		chais 
Johannes Keimpes	chais 
Douwe Wybes		chais/wagen 
Klaas Sjoerds		chais 
Harke Fransens		phaŽton/chais  
Secr. J. Klaazes	chais 
Feye Willems		wagen
Selke Ages		wagen
Douwe Sybes		chais 
J. van Slooten		chais 
Fokke Taekes		wagentje
Dirk Klazes		wagen
Rindert Klaazes		chais 
Nanne Gerlofs		chais 

Nes

Tjipke Wierds		phaŽton 
Ids Theunis		phaŽton 
Pieter Aannes		phaŽton/chais 
Taeke Johannes		chais 
Doede Jans		chais 
Johannes Metskes	phaŽton/chais 
Trijntje Hendriks (Wijnia)	phaŽton 
Everhardus Aukes	chais/phaŽton 
Wybren Doedes (wed.)	chais 
Gerlof Tjeerds		chais 
M.K. Wynia		phaŽton 
Tjerk Hilles		chais 
Annes Minnes		chais 
Tjerk Ages		chais 
Doede Johannes		chais 
Hille Louws		phaŽton/chais  
Jan Jacobs Boscha	chais 
Taeke Tjerks		chais 
Symon Jouws		chais 
Pytter Klazes		chais/phaŽton 
Harm Beernts		chais 
Tjalling Jans		chais 
Heerke Sjolles (wed.)	wagen
Meindert Harmens	wagen/chais 
Nanne Berends		chais 
Gerryt Hijltjes		chais 
Wybren Jans		chais 

Brantgum

Pieter Watzes		chais/phaŽton 
Harmen Klaazes		chais 
Jacob Jacobs		chais/phaŽton 
Marten Minnolts		chais 
Jasper Pieters		phaŽton/chais 
Jacob Gosses (kinderen)	phaŽton 
Ids Jacobs		phaŽton 
Joost Jans		chais 
Johannes Gosses		phaŽton 
Willem Johannes		chais/phaŽton 
Dirk Folkerts (Damsma)	chais 
Jan Jansen		chais/phaŽton  
Broer Wijtzes		chais/phaŽton  
Gosse Jacobs		phaŽton 
Swetze Uilbes		chais 
Anne Martens		phaŽton 
Boele Sijbes		chais 
P. Bruinsveld		wagen

Waaxens

Rindert Klaases		chais 
Pieter Klaazes		phaŽton/chais  
Ype Jacobs (wed.)	phaŽton 
Beert Alberts (wed.)	phaŽton 
Tiete Olivier		phaŽton 
Symon Johannes		phaŽton 
Ette Jacobs		chais 

Raard

Reinder Freerks		phaŽton/chais 
Van Kleffens en kinderen	idem
Syds E. van Kleffens	idem 
Nicolaas van Kleffens	idem
Pier Johannes		chais 
Sjoerd Sydzes		phaŽton/chais 
Binne Tjerks		phaŽton/chais 
Paulus Nannes		chais 
Ype Jabobs		phaŽton 
Jan Tietes		chais/phaŽton 
Gerrit Baukes		chais 
Douwe Willems		phaŽton 

Foudgum

Hoite Jacobs		phaŽton 
Taede Tjeerds		phaŽton 
Douwe Pieters		phaŽton 
Jacob Dirks		phaŽton 
Thomas Jans		chais/phaŽton 
Cornelis Broers (wed.)	phaŽton 
Gosse Thomas		chais 

Hantum

Jelke Hendriks		phaŽton 
Aebe Aebes (wed.)	phaŽton 
Wijbe Rinderts (kinderen)	phaŽton 
Klaas Kornelis		phaŽton 
Cornelis Harmens	phaŽton 
Aebe Tyssen + Botte	phaŽton/chais 
Sytze Jelles		chais 
Tjalling Watzes		phaŽton/chais 
Joost Sjoerds		chais 
Boote K. Wynia		phaŽton 
Jelle Lammes		chais/phaŽton 
Douwe Wijbes		phaŽton 
Lammert Harmens		phaŽton/chais 
Gosse Johannes		phaŽton 
Botte Jans		chais 
Douwe Harmens		phaŽton 
Willem Idzes		phaŽton 

Hantum-Uitburen

Andries Annes		chais 
Symon Rienks		wagentje/chais 
Willem Cornelis		chais 
Symon Klaazes		phaŽton/chais 
Willem J. Jaarsma	phaŽton 
Thijs Feenstra		verdekte
Klaas Jans		verdekte
Hendrik Sijgers		chais 
Jacob Pieters		chais 
Pieter Wytzes		chais 
Gerk Ruurds		chais 
Andries Pieters		chais 
Willem Hendriks		chais 
Sijtze Jelles		chais 

Hantumhuizen

Jan Minnes		chais 
Dirk Idzes Banga	phaŽton 
Heerke Fransen		phaŽton 
Pieter Douwes		chais 
Doede Idzes		chais 
Douwe Willems		chais/phaŽton 
Goffe Jans		phaŽton 
Tjitze Fetzes		phaŽton 
Hotze Ydes		phaŽton 
Tjomme Douwes (wed.)	chais 
Gerrit Jans		chais 
Auke Wynia		chais/phaŽton 
Sierk Liemes		chais 
Aate Egberts		chais/wagen
Douwe Jaspers		chais 
Jan Pieters		chais 
Rindert Jans		chais 
Mame Annes		chais/wagen
Pieter Lieuwes (wed.)	chais 

Betterwird

Jense Klaazes		chais/phaŽton
Rienk Jans		chais 
Hein Jans		phaŽton/chais 
Popke Wouters		chais/phaŽton 
Marten Binnes (wed.)	phaŽton 
Jan Idses Banga		phaŽton/chais 
Tjerk Harmens (wed.)	phaŽton
Jan Tjerks		phaŽton 
Theodorus Pirť		chais/verdekte
Pier Pieters		phaŽton 
Jan Sjerks		phaŽton/chais 
Marten Teunis		chais 

Bornwird

Jan Jansen		phaŽton/chais 
Rindert Jans		chais/wagen
Jelle Sytzes		phaŽton/chais 
Marten Geerts		chais 
Andries Annes		chais 
Jense Plat		chais 
Anne Martens		phaŽton 
Douwe Sjoerds		phaŽton 

Hiaure

Kornelis Jacobs		chais 
Fedde Jacobs		chais/phaŽton 
Rienk Symons		chais 
I.I. Banga		chais/phaŽton 
Gosse Doedes		chais 
Jitze Jans		chais 
Klaas Uitzes		chais 
Klaas Abes		chais 
Jense K. Plat		chais 
Taeke Dirks		chais 
Harmen Jacobs
Pieter Douwes		chais 
Gerryt Pieters (wed.)	chais 

Wierum

Dirk Hartman		phaŽton/chais 
Ids Willems		phaŽton/chais 
Pieter Annes		chais 
Tjipke Jans		chais 
Sijbe Sapes		phaŽton/chais 
Jacob Johannes		chais 
Bauke Douwes		chais 
Wybren Tjipkes (wed.)	phaŽton 
Douwe Annes		chais 
Fedde Ruurds		chais 
B.K. Wynia		phaŽton 
F. Schregardus		chais 
Thomas Fokkes		phaŽton 
Afbeelding van Friese chais.
Zie verder onder rubriek 'sjezen' in ansichtkaarten-database van Provinciale Bibliotheek Friesland.



Deze site hoort frames te bevatten. Ziet u geen frames, klik dan hier.