Ny sida 2

ABD, BM Güvenlik Konseyi’nden karar çıkmadığı halde Irak’a askeri operasyon düzenliyor. ABD’nin bu tek taraflı kararının New York’ta değil de Washington’da alınması, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bu ülkenin öncülüğünde kurulan BM rejimini bitirecek bir hamle olarak görülüyor. “Bugün Birleşmiş Milletler ve bütün dünya için üzücü bir gün. Dünya çapında milyonlarca insanın bu hayal kırıklığını paylaştığını ve derinden rahatsız olduğunu biliyorum. Bu gece düşüncelerim Irak halkı ve hayatları tehlikede olan diğerleriyle birlikte...

Bugün benim için kişisel olarak da üzücü bir gün. Bütün bir yıl boyunca Güvenlik Konseyi’nin kararlarına barışçıl olarak uyulması ve güç kullanımına engel olabilmek için elimden geleni yaptım. Bu süreç kolay ve acısız bir süreç değildi. Bunun için sabır ve bütün işaretler savaşı gösteriyorsa da barışçıl bir çözüm bulabilmek için kararlılık gerekiyordu. Bu görev her ne kadar yıldırıcı görünse de BM barış ümidi var olduğu müddetçe çabalamak durumundaydı. Bütün bu gayretlerin yetersiz olduklarını görmekten derin bir üzüntü duymaktayım...”

Bu sözler 17 Mart Pazartesi günü BM Güvenlik Konseyi’nde Irak’a yönelik güç kullanımıyla ilgili ‘iptal edilmiş’ bir oylama öncesinde konuşan Genel Sekreter Kofi Annan’a ait. Annan’la birlikte BM’in karar sürecinin dışına itilmesinden duydukları rahatsızlığı dile getiren 9 Güvenlik Konseyi üyesi ülkenin büyükelçileri aynı kaygıya parmak basıyorlardı: Irak’ı vuracak Anglo—Amerikan bombardımanı aynı zamanda BM ve diğer uluslararası yapılanmaların varlık sebebini bombalayacaktı. Neticede perşembe sabahı başlayan savaşın kararı, olması gerektiği gibi BM’nin New York merkezinde değil, Beyaz Saray ve Pentagon’da alındı.

İkinci Dünya Savaşı sonrası ABD’nin öncülüğünde dünyayı daha adil ve yaşanılır kılmak amacıyla oluşturulan BM rejimi ve hukukunun yine aynı devlet tarafından ayaklar altına alınması, uluslararası sistemi derinden etkileme gücüne sahip. Washington’da Irak’a savaş açılması için yıllardır çırpınan ‘şahin’ grubun önde gelen teorisyenlerinden Richard Perle, Charles Krauthammer, Joshua Muravchik gibi isimlerin son bir hafta içinde yazdıkları da gösteriyor ki ABD, BM’nin devre dışı kalmasından dolayı başka ülkelerin duyduğu rahatsızlığı paylaşmıyor. Bu kendi koyduğu kuralları çiğneme rahatlığı Irak operasyonu sonrasında ABD’nin BM yerine kendi hegemon gücünü daha fazla dikkate alan bir yapılanmaya gidebileceği endişesini de beraberinde getiriyor.

ABD kendi yazdığı yasaları çiğnedi

1945 yılında BM’yi ortaya çıkaran San Francisco Konferansı’nda BM’nin kuruluş belgesini ve ana prensiplerini büyük oranda ABD kaleme almıştı. ABD’nin kendi yazdığı yasaları çiğnediğine değinen Kültür Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü öğretim üyesi Yrd. Doç. Dr. Mensur Akgün, devletlerin aralarındaki sorunları barışçıl yöntemlerle çözmelerini öngören 2. Madde’nin 3. paragrafı, uluslararası ilişkilerde güç kullanmama ve güç tehdidinde bulunmamayı öngören aynı maddenin 4. paragrafı ve aslına bakılırsa 1648 Westfalya Barışı’ndan bu yana uluslararası bir norma dönüşen ve BM Şartı’nın 2. Maddesi’nin 7. paragrafını oluşturan yabancı ülkelerin içişlerine karışmama prensiplerinin ABD müdahalesiyle çiğnenmiş olduğunu vurguluyor. Müdahalenin BM’nin normatif değerlerinin ‘köküne kibrit suyu döktüğünü’ söyleyen Akgün, bundan sonra BM’nin etkinliği ve inanırlığının azalacağını ve meşrûiyet sağlama zemininin ortadan kalkacağını kaydediyor.

Eski büyükelçilerden ve Cumhuriyet Halk Partisi Milletvekili İnal Batu da bu kaygıyı paylaşıyor. Savaş kararı ile BM sisteminin çok ağır bir darbe yediğini savunan Batu, ABD’nin BM silah denetçilerinin raporlarını hiçe sayarak, Güvenlik Konseyi’ndeki karar mekanizmasını dikkate almayarak savaş kararı vermesinin, dünyaya ‘orman kanunlarının’ egemen olmasının ötesinde bir anlam taşımadığını söylüyor. BM Anayasası’nda haklı veya haksız 5 üyeye veto hakkının verilmiş olduğunu ve geçmişte bu hakkı Sovyetler Birliği’nin yanısıra en fazla kullanmış olan ABD’nin bugün aynı hakkın kullanılma ihtimaline karşı Güvenlik Konseyi’ni devre dışında bırakmasının kabul edilemez olduğunu vurgulayan Batu, yıllarca İsrail’i korumak için veto hakkını tüm dünyaya meydan okuyarak kullanmış olan ABD’nin ahlakî, siyasî ve hukukî gerekçesi olmayan bir savaşı başlatarak ağır bir sorumluluk aldığını söylüyor.

ABD’nin Güvenlik Konseyi’ni devreden çıkarmadan önce benimsediği ‘9 oy arama’ politikasının da başlı başına BM Anayasası’nı ihlal anlamına geldiğini söyleyen Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Milletler Hukuku Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Ferit Hakan Baykal ise, Konsey’deki birkaç ülkenin veto haklarını kullanacaklarını bilmesine rağmen 15 üyeden 9’unun desteğini almayı meşrûiyet zemini olarak görmesinin de BM’in ABD nazarında bitmişliğinin göstergesi olduğunu vurguluyor.

Pax Americana’ya giden yol

ABD’nin BM’ye rağmen başlattığı son Irak harekatı, özü itibarıyla, 1991 yılında yarım bırakılan bir hesabın kapatılması anlamına gelmiyor aslında. Soğuk Savaş’ın sona ermesi ile birlikte, önce ‘yeni dünya düzeni’ni Fukuyama ve Huntington’ın makaleleri ile takdim eden sonra da tek hegemonik güç olarak ‘Pax Americana’yı kurmayı amaçlayan Washington’ın, başlangıç noktası olarak Irak’ı seçtiği görülüyor. Savaş kararı alınırken, tüm itirazlara ve tepkilere rağmen, BM hukukunun rahatlıkla göz ardı edilmesi de işaret ediyor ki ABD’nin kurmak istediği yeni düzende çok kutuplu bir dünyaya yer yok.

1989’da Berlin Duvarı’nın yıkılışına hazırlıksız yakalanan, 1990’lı yıllarda Sovyetler Birliği’nin ‘hızla’ çökeceğini tahmin edemeyen ABD’nin, hâlâ Soğuk Savaş’ı resmen bitiren bir barış anlaşması yapmaması da bu niyetinin bir göstergesi.

1989—2003 yılları arasında ortaya çıkan krizleri çözmek yerine dondurmayı tercih ederek zaman kazanan ABD, şimdi ‘Belli kuralları olan yeni bir düzene ihtiyacım yok. Ne istersem onu yaparım’ anlayışı içinde. Uluslararası hukuk ve siyaset arasındaki irtibatı koparan bu politik zihniyet, ABD’nin kendi kurduğu sistemin meşrûiyet temellerini de sarsıyor aslında.

Prof. Ferit Hakan Baykal ABD’nin arayışlarının beklediği gibi sonuçlanamayabileceği kanaatinde. BM’nin zayıflaması ve aynı oranda etkisi olan yeni bir örgütün kurulamaması halinde bölgesel kurumların ön plana çıkacağını söyleyen Baykal, uluslararası sistemde kaotik bir ortamın oluşabileceğini ve bunun da Amerika’nın işine gelmeyeceğini kaydediyor.

Baykal’ın dikkat çektiği bu kaotik ortamdan güçlenerek çıkabilecek bir dizi ülke ve oluşum bulunuyor. Soğuk Savaş sonrasında yeni bir büyük kapışma ihtimaline karşı kurulmuş bölgesel ittifaklar BM’nin boşalttığı güç alanını doldurmaya aday durumdalar. Bir taraftan AB’ye derinlik kazandırmaya çalışırken bir yandan da Dolar’ın karşısına Euro’yu çıkarmış olan Almanya ve Kıta Avrupası’nın tek nükleer gücü olan Fransa’nın oluşturduğu zımnî ittifak bu oluşumların başında geliyor. Hem Asya hem de Avrupa üzerinde nüfûzunu derinleştirmeye ve Sovyet sisteminin çöküşünden kaynaklanan problemleri çözmeye çalışan Rusya, hızlı ekonomik kalkınma politikası ile denklem içinde kalmak ve mevcut varlığını daha da muhkem hale getirmek için uğraş veren Çin ve nihâyet Soğuk Savaş sonrasının geçiş döneminde askerî ve ekonomik hamleler yapmaya çalışan Türkiye, İsrail, İran ve Hindistan gibi bölgesel güçler bu listenin takip eden üyeleri. Bu bağlamda Irak’ın ölümcül bir hamle yaparak Kuveyt’i işgal etmesi de ortaya çıkacağı belli olan yeni dünyada stratejik bir avantaj kazanma hamlesi olarak algılanabilir. Bu arada dış politikasını ABD’ye endeksleyen, ancak bunu yaparken AB sürecinden kopmamaya gayret gösteren İngiltere de yeni dünyada yerini hazırlamış durumda.

Böylesi bir kaos ortamından AB’nin muzaffer olarak çıkabileceği ihtimaline uzmanlar sıcak bakmıyorlar. Irak operasyonu ile alakalı ABD kararına İngiltere’nin yanısıra AB’ye yeni üye olacak ülkelerin destek vermesine karşılık Almanya ve Fransa’nın ‘reddiyeci’ blokun başını çekmesinin manidar olduğunu söyleyen Prof. Ali L. Karaosmanoğlu, AB içindeki bu önemli çatlağın onun da kaderinin BM gibi olacağını gösterdiği kanaatinde. AB’nin ekonomik olarak varlığını devam ettireceğini söyleyen Karaosmanoğlu, ancak siyasi ve askeri birliğin uzun bir müddet rafa kaldırılması gerekeceğini düşünüyor. Irak operasyonunun başarıyla sonuçlanması ve ortaya demokratik bir Irak’ın çıkması durumunda Almanya ve Fransa’nın birlik içindeki konumlarının da zedeleneceğini söyleyen Karaosmanoğlu, bu durumda AB’nin savunduğu temel değer ve prensiplerin sorgulanır hale geleceğini kaydediyor.

Temel strateji: Preemptive strike

ABD’nin Irak’tan başlayarak adım adım gerçekleştirmeye çalıştığı politikanın temel parametreleri Başkan Bush’un 20 Eylül 2002 tarihinde açıkladığı Ulusal Güvenlik Stratejisi raporunda sıralanmıştı. En yalın biçimiyle ABD’nin kurallarını sadece kendisinin koyduğu bir dünya özleminde olduğunu ifade eden bu belge, Soğuk Savaş dönemini simgeleyen Truman Doktrini’ni tamamen rafa kaldırmış görünüyor. Belgeye göre, ABD’nin güvenlik ve dış politika stratejisi bundan böyle ‘caydırma’ ve ‘tecrit’ politikası üzerine bina edilmeyecek. Potansiyel tehdit oluşturan her oluşum ya da ülkenin, ‘önleyici müdahale / preemptive strike’ kavramından yola çıkılarak hedef haline getirileceği bu yeni yaklaşım, BM hukukunu temelden sarsıyor.

Prof. Ali L. Karaosmanoğlu, ‘önleyici müdahale’ kavramının BM’nin meşrû müdafaa ile ilgili 51. maddesine özü itibarıyla ters olduğunu, bu maddeye göre meşrû müdafaa ancak tecavüze veya saldırıya uğrayan ülkenin sınırının saldıran ülkenin güçleri tarafından geçilmiş olması şartına bağlanıyor. Prof. Karaosmanoğlu, ABD’nin bugünkü uluslararası ilişkiler konumunda sınırların anlamını yitirdiği gerekçesiyle bu şarta getirdiği eleştirinin anlaşılabilir olduğunun, fakat bu eleştiriyi cevaplandıracak bir düzenlemenin henüz ortaya çıkmadığının altını çiziyor.

BM’nin hukuka uygunluk prensiplerinde ‘gri alanların’ bulunduğunu söyleyen Karaosmanoğlu, Soğuk Savaş sonrasında başta halkların kendi kaderlerini tayin etme (self determination) ilkesi olmak üzere pekçok BM ilkesinin yerleşmiş BM yorumunun dışında yorumlar edindiğini, kuvvet kullanımıyla ilgili ilkelerin ABD tarafından özellikle Latin Amerika’da defaatle delindiğini vurguluyor. Karaosmanoğlu’na göre Kosova’da Güvenlik Konseyi kararı olmaksızın başlayan NATO müdahalesi, Türkiye’nin hayatî güvenlik çıkarlarını gerekçe göstererek Kuzey Irak’a girip çıkması ve hatta Yunanistan’ın kara sularını 12 mile çıkarmaya kalkışmasını casus belli (savaş nedeni) addettiğini açıklaması BM ilkelerinde oluşan gri alanlara örnek gösterilebilir. Bütün bu örneklerin zaman içinde bir ülkenin veya ülkeler topluluğunun hayatî güvenlik menfaatleri sözkonusu olduğu zaman kuvvet kullanmayı sınırlayan BM anlaşmasının hükümlerinin değişik şekilde yorumlanabileceği kanaatini doğurduğunu söyleyen Karaosmanoğlu, ABD’nin bu gri alanları kullanarak 1441 nolu kararın kendisine müdahale hakkı tanıdığını iddia etmekte olduğunu kaydediyor.

Prof. Ferit Hakan Baykal’a göre 1441 herhangi bir şekilde ABD’ye tek başına müdahale hakkı tanımıyor. Öncelikle ortada bir meşrû müdafaa pozisyonunun bulunmadığını vurgulayan Baykal, meşrû müdafaanın bir ülkenin siyasî bağımsızlık ve egemenliğinin tehlikede olması durumuna has olduğunu söylüyor. ABD’nin daha operasyonu başlatmadan önce BM Anlaşması’nın 51. maddesini ihlal ettiğini söyleyen Baykal ‘süre vermenin’ açıkça kuvvetle tehdit etmek olduğunu ve BM Anlaşması’nın bunu kaldıramayacağını savunuyor.

BM prensiplerinin Soğuk Savaş döneminde ihlal edilmesi ile mevcut ortamda ihlal edilmesi arasında kritik farkların olduğunu söyleyen Mensur Akgün’e göre ise dünyayı bekleyen şey kaba kuvvet sahibi olanların kuralları koyduğu bir ortam. Soğuk Savaş döneminde iki blok arasında bir çatışmanın yaşanacağı olasılığının bazı prensiplerin ihlalini anlaşılabilir kıldığını söyleyen Akgün, Bosna’da, Çeçenistan’da, Kosova’da ve Filistin meselesinde yaşanan norm ihlallerinin büyük devletler tarafından yapılmadığını, aksine bu devletlerin referanslarını bu normlardan aldıklarını, ancak mevcut durumda bizzat da bu normları ortaya atan bir devletin bu normları açıkça ihlal etmekte olduğunu vurguluyor.

Herkes kendi kuralını koymak isterse

Yeni Amerikan stratejisi savaşı meşrû kılacak somut kanıtlar yerine, gelecekte ortaya çıkması muhtemel tehditleri esas aldığından ve bu tehditlerin varlığını tesbit hakkını sadece kendisine tanıdığından BM’nin katılımcılığı esas alan sisteminin temelini çökertiyor. Bush’un açıkladığı strateji ile bir ülke, ‘silahlı saldırıya karşı kendini savunmak için tek yanlı olarak güce başvurmayı sınırlayan’ BM Sözleşmesi’nin verdiği iznin çok ötesine geçmiş oluyor.

Yrd. Doç. Dr. Mensur Akgün, ABD’nin başkalarının desteğine ihtiyaç duymaksızın dünyanın çeşitli bölgelerinde müdahale edebilme yeteneği kazanmasının tehlikelerine değiniyor ve hâlihazırda askeri altyapısı olan bu müdahalelerin yakın bir zamanda füze kalkanı projesinin hayata geçmesiyle ABD’nin nükleer dokunulmazlık kazanmasından sonra daha da kolaylaşacağını vurguluyor. Yeni ABD stratejisinin evrensel kabul görmesi ve başka büyük ülkeler tarafından da uygulamaya konulması ihtimali ise asıl tehlikeyi oluşturuyor.

Büyük ülkelerin Irak operasyonunda kullanılan gerekçelerin paralelinde gerekçelerle müdahaleye kalkışabileceği mevcut çatışma alanları, dünyayı kan gölüne çevirmeye yetecek bir potansiyele sahip. İlk akla gelen muhtemel çatışma alanlarıyla ilgili bir liste Rusya’nın Pankisi Vadisi’ni bahane ederek Gürcistan’a, Çin’in bağımsızlık iddialarına karşı Tayvan’a, Hindistan’ın Keşmir’deki ayrılık yanlısı gruplara destek verdiğini bahane ederek Pakistan’a, İsrail’in İran’ın geliştirdiği uzun menzilli Şahap füzelerinin kendisi için tehdit oluşturduğunu gerekçe göstererek bu ülkeye savaş açması gibi ihtimalleri içeriyor.

ABD dışında hiç değilse bir ülkenin daha ‘kendi tehdit algılayışlarına dayalı müdahale hakkını’ heyecanla uygulayacağı biliniyor. 1967 yılında Mısır’ın kendisine savaş açmaya hazırlandığını iddia ederek Ortadoğu’nun haritasını değiştiren bir savaşı başlatan İsrail, 1981 yılında da Irak’a ait Osirak (Temmuz) nükleer reaktörünü bir tehdit unsuru olarak görmüş ve F—16’larla santralı yerle bir etmişti. Geleneksel olarak 1981 müdahalesini BM Sözleşmesi’nin ‘kendini savunma hakkı’ tanıyan 51. maddesine dayandıran İsrail, 1967 Savaşı ile günümüz Filistin Sorunu’nun ortaya çıkmasına, 1981 müdahalesiyle de Saddam Hüseyin’in kitle imha silahları edinme arzusunun şahlanmasına yol açmıştı.

ABD bir müddettir BM’yi dışlıyordu

Doğrusu, ABD’nin Irak konusunda devre dışı bıraktığı BM’yi ilk defa dışlamış değil. ABD, kuruluş aşamasında savaştan çıkan ülkelerin BM’nin bütçesinin karşılanmasına yeterli katkı yapamayacakları gerekçesiyle örgüt bütçesinin aslan payını üzerine almıştı. Bu aynı zamanda BM’nin kararları üzerindeki etkinin de aslan payı demekti. 1970’li yıllara kadar BM’yi aktif olarak kendi stratejik emelleri çerçevesinde kullanan ABD, bu yıllardan başlayarak BM’nin kendi ekonomisine getirdiği yükü eleştirmeye, BM’nin sağlık, eğitim ve yardım kuruluşlarının savurganlığından bahsetmeye başladı.

1990’lardan itibaren BM dünya çapında artan çevre ve insan haklarına karşı hassasiyetin dile getirildiği bir platforma dönüştü. Bu tür çabalar kendi sanayisini etkileyeceği durumlarda ABD, BM kararlarına karşı direnmekten geri durmadı. BM’nin çevre kirliliğini azaltmayı amaçlayan protokolünü tanımadığı gibi, ırkçılığa karşı yapılan bir başka dünya çapındaki toplantıyı da İsrail’in zarar görebileceği gerekçesiyle sabote etti. Kendi ağırlığının dikkate alınmadığını görünce de BM’yi bütçesiz bırakmakla tehdit etti.

ABD’nin kendi politikalarını dünyaya dayatma gayreti BM dışındaki uluslararası oluşumlarda gösterdiği ‘hırçınlıkla’ da göze çarpıyordu. Uluslararası silahsızlanma gayretlerinin önemli bir adımı olan Anti—Balistik Füze anlaşmasından çekildiğini açıklayan Bush yönetimi bu ‘şok’ kararın üzerinden çok geçmeden daha önce kendi dizayn ettiği uluslararası savaş suçları mahkemesiyle alakalı anlaşmayı da tanımayacaklarını açıkladı.

Reform arayışındaki örgüt

Bir süredir, reform arayışları içindeki örgütün barış yapıcı ve barış koruyucu görevlerini tam olarak yerine getiremediği eleştirisi yapılıyor. Halbuki bu eleştiriler yeni değil. 1990’lı yıllardan sonra Kamboçya, Mozambik, Angola ve Namibya gibi ülkelerde fiilî ya da potansiyel iç savaşların sona erip barış ortamının tesisinde hayatî bir rol oynamakla birlikte yine aynı dönemde milyonu aşkın insanın hayatına mal olan Ruanda ve Yugoslavya soykırımlarına karşı harekete geçemeyen, 1980’lerin sonundan itibaren iç savaşın pençesine düşen Afganistan’da, çatışmanın taraflarını müzakere masasına getirmek için samimi bir gayret sarf edemeyen ve 1967’den bu yana İsrail’in Batı Şeria ve Gazze Şeridi’ndeki politikalarına sesini çıkaramayan BM’nin işlevselliği uzun bir müddettir tartışılıyordu.

BM’nin son dönemlerde gördüğü en aktif ve dirayetli sekreterlerden biri olan Kofi Annan 23 Eylül 2002 tarihinde açıkladığı ‘BM’nin Güçlendirilmesi’ isimli bir raporla gerekli reformları açıklamış, örgüt içinde yapılması gereken bütçe ve bürokrasiyi küçültme girişimlerinin yanısıra BM kararlarında Genel Kurul’un daha etkin kılınması ve Güvenlik Konseyi’nin karar almasını zorlaştıran şartların ortadan kaldırılmasını öngörmüştü.

Genel Kurul’a konseyin karar almasını kolaylaştıracak tedbirlerle alakalı verilen karar taslakları arasında daimi ve geçici üye sayısının artırılmasından, üyeliğin dönüşümlü kullanımına ya da paylaşımına, veto yetkisinin kısıtlanmasına ve Konsey’in işleyiş yöntemlerinin iyileştirilmesine kadar çeşitli öneriler yer almaktaydı.

Söz konusu önerilerden biri, veto yetkisi olmayan beş yeni daimi üye (gelişmekte olan üç ülke ile sanayileşmiş iki ülke) ve dört geçici üye ilâvesiyle üye sayısının 15’ten 24’e yükseltilmesini öngörmekte, bir başka öneriye göre Japonya ve Almanya ile birlikte üç yeni gelişmekte olan ülkenin daimi üyeliğe getirilmesi teklif ediliyordu. Bugüne kadar başarılı bir sonuç alınamayan bu çabalar, BM’nin Irak operasyonu ile yediği darbe sonrasında tarihe mi karışacak? Yoksa BM ayakta kalmak için bu reformları kısa zamanda devreye sokacak enerji ve kararlılığı gösterebilecek mi?

Yeniden işlerlik kazanabilir mi?

Irak operasyonu sonrasında BM’nin oynayabileceği rolü tartışan uzmanlar, bu rolün ya BM’yi tamamen dışlayan ve yerine yeni uluslararası örgütlemelerin ikâme edileceği bir yok oluş ya da Irak yönetiminin BM’ye devredileceği ve BM’nin ABD hegemonyasını kontrol altına alacak şekilde reform edileceği bir yeniden diriliş rolü olacağı kanaatindeler. Birinci ihtimalin daha ağır bastığı kanaatinde olan Prof. Ferit Hakan Baykal, BM’nin İkinci Dünya Savaşı’nın galipleri tarafından kurulmuş bir örgüt olduğunu ve dolaylı yoldan bir üçüncü dünya savaşı olan Irak operasyonu sonrasında galip devletlerin yeni bir örgütün çatısını kurma ihtimallerinin büyük olduğunu söylüyor. Baykal’a göre, BM’nin varlığını sürdürmesi ve ayakta kalması, Güvenlik Konseyi veya Genel Kurul’da alınacak bir kararla ‘ABD’nin Irak Operasyonu’nun uluslararası hukuka aykırı olduğunun ilan edilmesine bağlı.

Bütün dünya ülkelerinin şu veya bu şekilde ihtiyaç duydukları BM’nin ortadan kalkmayacağına inanan Prof. Ali L. Karaosmanoğlu’na göre ise Irak operasyonu BM’de yıllardır yapılması gereken yapısal, işlevsel ve prensip değişikliklerinin yapılmasını hızlandırabilecek. Operasyon sonrasında yeni bir Irak şekillenirken bu ülkeye konuşlandırılacak olan barış gücünün BM çatısı altında oluşturulmasının bu yolda atılacak ilk adım olduğunu söyleyen Karaosmanoğlu, temel prensiplerle ilgili önemli değişikliklerin ancak zamanla gerçekleşeceğine inanıyor.

Zaman Gazetesi’nde dış politika yazıları kaleme alan Fikret Ertan da ABD’nin BM sistemine vurduğu darbenin çoktandır reforma ihtiyaç duyan örgütün yeniden şekillenmesini gündeme getirebileceğini ve bu yeniden şekillenmenin ‘şerden çıkan hayırlı bir sonuç’ verebileceğini düşünüyor. BM’nin 58 yıl önce kurulan Güvenlik Konseyi ve daimi üyeler sisteminin mevcut dünya şartlarına uymadığını söyleyen Ertan, BM’de dışlanan İslam ülkelerinin bu değişimi iyi değerlendirerek daimi üyelik sisteminin tamamen kaldırılmasını, bu başarılamazsa hiç değilse bir Müslüman ülkenin daimi üyeler arasında yer almasını sağlayabileceklerini iddia ediyor. Ertan’a göre, ABD’nin Irak’ı ele geçirip üs haline getirmesinden sonra stratejik önemi azalacak olan Türkiye için böylesi bir üyelik kaçırılmaması gereken bir fırsat.

Güvenlik Konseyi’nin yapısal bir değişikliğe uğraması gerektiği fikrini destekleyen Prof. Ferit Hakan Baykal, özellikle beş daimi üyenin II. Dünya Savaşı’nın galipleri olduğunun ancak bugün şartların değiştiğinin altını çiziyor. Rusya ve İngiltere’nin eski güçlerini kaybetmelerine karşılık Almanya ve Japonya’nın güçlendiklerini ve özellikle ABD’den sonra BM’ye katkı payı en yüksek ülke olan Japonya’nın daimi üyelik konusunda istekli olduğunu hatırlatan Baykal, yine de ABD’nin reforme edilmiş bir BM’dense yeni bir örgüt planlayabileceğini, hatta dünya hükümeti kurulması yoluna gidebileceğini söylüyor.

Her durumda BM’nin bir ihtiyaç olduğunu söyleyen uzmanların görüşlerini, makalemize serlevha yaptığımız Kofi Annan’ın konuşmasının takip eden sözleri destekler mahiyette: “Yapılan şey geriye çevrilemeyeceği gibi gelecekte neler olacağını da bilemeyiz. Ancak bildiğimiz, dün olduğu gibi yarın da Irak’ta ve çevresinde gerek insanî yardımlara gerekse problemleri çözümleyecek diplomasiye kalıcı bir ihtiyaç olacaktır. Bu görevlerin her ikisinde de BM her zaman olduğu gibi kendi rolünü oynamaya hazır olacaktır.”