ANA SAYFA

HUKUK

KANUNLAR

 

 

 

 

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası

BİRİNCİ KISIM / GENEL ESASLAR
İKİNCİ KISIM / TEMEL HAKLAR VE ÖDEVLER

  •  BİRİNCİ BÖLÜM - GENEL HÜKÜMLER
  •  İKİNCİ BÖLÜM - KİŞİNİN HAKLARI VE ÖDEVLERİ
  •  ÜÇÜNCÜ BÖLÜM - SOSYAL VE EKONOMİK HAKLAR VE ÖDEVLER
  •  DÖRDÜNCÜ BÖLÜM - SİYASİ HAKLAR VE ÖDEVLER

ÜÇÜNCÜ KISIM / CUMHURİYETİN TEMEL ORGANLARI

  •  BİRİNCİ BÖLÜM - YASAMA
  •   İKİNCİ BÖLÜM - YÜRÜTME
  •   ÜÇÜNCÜ BÖLÜM - YARGI

DÖRDÜNCÜ KISIM / MALİ VE EKONOMİK HÜKÜMLER

  •  BİRİNCİ BÖLÜM - MALİ HÜKÜMLER
  •   İKİNCİ BÖLÜM - EKONOMİK HÜKÜMLER

BEŞİNCİ KISIM / ÇEŞİTLİ HÜKÜMLER
ALTINCI KISIM / GEÇİCİ HÜKÜMLER
YEDİNCİ KISIM / SON HÜKÜMLER

                     

 

BİRİNCİ KISIM /GENEL ESASLAR

ÖDEVLER I. Devletin şekli

Madde 1. - Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.

II. Cumhuriyetin nitelikleri

Madde 2. - Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.

III. Devletin bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı ve başkenti

Madde 3. - Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türk’çedir. Bayrağı, şekli kanununda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır.

Milli marşı "İstiklal Marşı"dır.

Başkenti Ankara'dır.

IV. Değiştirilemeyecek hükümler

Madde 4. - Anayasanın 1. maddesindeki Devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2. maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3.  maddesi hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

V. Devletin temel amaç ve görevleri

Madde 5. - Devletin temel amaç ve görevleri, Türk Milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.

VI. Egemenlik

Madde 6. - Egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir.

Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili organları eliyle kullanır.

Egemenliğin kullanılması, hiç bir surette hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz.

VII. Yasama yetkisi

Madde 7. - Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.

VIII. Yürütme yetkisi ve görevi

Madde 8. - Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir.

IX. Yargı yetkisi

Madde 9. - Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır.

X. Kanun önünde eşitlik

Madde 10. - Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyası düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.

XI. Anayasanın bağlayıcılığı ve üstünlüğü

Madde 11. - Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.

Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.

 

İKİNCİ KISIM / TEMEL HAKLAR VE ÖDEVLER

BİRİNCİ BÖLÜM

GENEL HÜKÜMLER

I. Temel hak ve hürriyetlerin özelliği

Madde 12. - Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder.

II. Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması

Madde 13. - Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, milli egemenliğinin, Cumhuriyetin, milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin kamu yararının, genel ahlakın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunlarla sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve hürriyetlerin tümü için geçerlidir.

III. Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılamaması

Madde 14. - Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak, Türk Devletinin ve Cumhuriyetin varlığını tehlikeye düşürmek temel hak ve hürriyetleri yok etmek, Devletin bir kişi veya zümre tarafından yönetilmesini veya sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar üzerinde egemenliğini sağlamak veya dil, ırk, din ve mezhep ayırımı yaratmak veya sair herhangi bir yoldan bu kavram ve görüşlere dayanan bir devlet düzenini kurmak amacıyla kullanılamazlar. Bu yasaklara aykırı hareket eden veya başkalarını bu yolda teşvik veya tahrik edenler hakkında uygulanacak müeyyideler kanunla düzenlenir. Anayasanın hiçbir hükmü, Anayasada yer alan hak ve hürriyetleri yok etmeye yönelik bir faaliyette bulunma hakkını verir şekilde yorumlanamaz.

IV. Temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının durdurulması

Madde 15. - Savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Birinci fıkrada belirlenen durumlarda da, savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler ile, ölüm cezalarının infazı dışında, kişinin yasama hakkına, maddi ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

IKINCI BÖLÜM

KİŞİNİN HAKLARI VE ÖDEVLERI

1. Kişinin dokunulmazlığı, maddî ve manevi varlığı

MADDE 17 - Herkes, yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tabiî zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz, rızası olmadan bilimsel ve tıbbî deneylere tâbi tutulamaz. Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz. Mahkemelerce verilen ölüm cezalarının yerine getirilmesi hali ile meşrû müdafaa hali, yakalama ve tutuklama kararlarının yerine getirilmesi, bir tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenmesi, bir ayaklanma veya isyanın bastırılması, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde yetkili mercinin verdiği emirlerin uygulanması sırasında silah kullanılmasına kanunun cevaz verdiği zorunlu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri, birinci fıkra hükmü dışındadır.

IKINCI BÖLÜM /KİŞİNİN HAKLARI VE ÖDEVLERI

I. Kişi dokunulmazlığı

II. Zorla Çalıştırma yasağı

MADDE 18 - Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır. Şekil ve şartları kanunla düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalıştırmalar; olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenecek hizmetler; ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları, zorla çalıştırma sayılmaz.

III. Kişi hürriyeti ve güvenliği

MADDE 19 - Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine sahiptir. Şekil ve şartları kanunda gösterilen: Mahkemelerce verilmiş hürriyeti kısıtlayıcı cezaların ve güvenlik tedbirlerinin yerine getirilmesi; bir mahkeme kararının veya kanunda öngörülen bir yükümlülüğün gereği olarak ilgilinin yakalanması veya tutuklanması; bir küçüğün gözetim altında ıslah veya yetkili merci önüne çıkarılması için verilen kararın yerine getirilmesi; toplum için tehlike teskıl eden bir akıl hastası, uyuşturucu madde veya alkol tutkunu, bir serseri veya hastalık yayabilecek bir kişinin bir müessesede tedavi, eğitim veya ıslahı için kanunda belirtilen esaslara uygun olarak alınan tedbırlerın yerine getirilmesi; usulüne aykırı şekilde ülkeye girmek isteyen veya giren, ya da hakkında sınır dışı etme yahut geri verme kararı verilen bir kişinin yakalanması veya tutuklanması; halleri dışında kimse hürriyetınden yoksun bırakılamaz. Suçlulugu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmalarını, delillerin yokedılmesını ve degıstırılmesını önlemek maksadıyla veya bunlar gıbı tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunda gösterılen diğer hallerde hâkim kararıyla tutuklanabılır. Hâkim kararı olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir; bunun şartlarını kanun gösterır. Yakalanan veya tutuklanan kişilere, yakalama veya tutuklama sebepleri ve haklarındakı iddialar herhalde yazılı ve bunun hemen mümkün olmaması halinde sözlü olarak derhal, toplu suçlarda en geç hâkim huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir. Yakalanan veya tutuklanan kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç kırksekiz saat ve toplu olarak işlenen suçlarda en çok onbeş gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Kimse, bu süreler geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın hürrıyetinden yoksun bırakılamaz. Bu sürelerolağanüstü hal, sıkıyönetim ve savaş hallerinde uzatılabilir. Yakalanan veya tutaklanan kişinin durumu, soruşturmanın kapsam ve konusunun açığa çıkmasının sakıncalarının gerektirdiği kesin zorunluluk dışında, yakınlarına derhal bildirilir. Tutuklanan kişilerin, makul süre içinde yargılanmayı ve soruşturma veya kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı ısteme hakları vardır. Serbest bırakılma ilgilinin yargılama sürecine duruşmada hazır bulunmasını veya hükmün yerine getirilmesini sağlamak için bir güvenceye bağlanabilir. Her ne sebeple olursa olsun, hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı halinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Bu esaslar dışında bir ışleme tâbi tutulan kişilerin uğradıkları zarar, kanuna göre, Devletçe ödenir.

VII Hakların korunması ile ilgili hükümler

IV Özel hayatın gizliliği ve korunması

A. Özel hayatın gizliliği

MADDE 20 - Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz. Adli soruşturma ve kovuşturmanın gerektirdiği ıstisnalar saklıdır. Kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadıkça; gecikmesınde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça, kimsenin üstü, özel kağıtları ve eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz.

II. Özel hayatın korunması

B. Konut dokunulmazlıgı

MADDE 21 - Kimsenin konutuna dokunulamaz. Kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadıkça; gecikmesınde sakınca bulunan hallerdede kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça kimsenin konutuna girilemez, arama yapılamaz ve buradaki eşyaya el konulamaz.

C. Haberleşme hürriyeti

MADDE 22 - Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir. Haberleşmenin gizliliği esasdır. Kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadıkça; gecikmesınde sakınca bulunan hallerdede kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça; haberleşme engellenemez ve gizlıliğe dokunulamaz. İstisnaların uygulanacagı kamu kurum ve kuruluşları kanununda belırtılır.

V. Yerleşme ve seyahat hürriyeti

MADDE 23 - Herkes, yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir. Yerleşme hürriyeti, suç işlemesini önlemek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak; Seyahat hürriyeti, suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlemesini önlemek; amaçlarıyla kanunla sınırlanabılır. Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti, ülkenin ekonomik durumu, vatandaşlık ödevi yada ceza soruşturması veya kovuşturması sebebiyle sınırlanabılır. Vatandaş sınırdışı edılemez ve yurda girme hakkından yoksun bırakılamaz.

VI. Din ve vicdan hürriyeti

MADDE 24 - Herkes, vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir. 14 üncü madde hükümlerine ayrıkı olmamak şartıyla ibadet, dini ain ve törenler serbesttir. Kimse ibadete, dini ayin ve törenlere katılmaya, dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; dini inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamaz ve suçlanamaz. Din ve ahlak eğitim ve öğretimi devletin gözetım ve denetimi altında yapılır. Din kültürü ve ahlak öğretimi ılk ve orta öğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer alır. Bunun dışındaki din eğitim ve öğretimi ancak, kişilerin kendi isteğine, küçüklerinde kanuni temsilcisinin talebine bağlıdır. Kimse, devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel düzenini kısmende olsa, din kurallarına dayandırma veya Siyasi veya kişisel çıkar yahut nüfuz sağlama amacıyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularını yahut dince kutsal sayılan şeylerı istismar edemez ve kötüye kullanamaz.

VI. Düşünce ve inanç hak ve hürrıyetleri

a) Vıcdan ve din hürriyeti

VII. Düşünce ve kanaat hürriyeti

MADDE 25 - Herkes düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir. Herne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düsünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; Düsünce ve kanaatlerı sebebıyle kınanamaz ve suçlanamaz.

VIII. Düsünceyı açıklama ve yayma hürriyeti

MADDE 26 - Herkes, düsünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tekbaşına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmi makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fıkır almak yada vermek serbestliğinide kapsar. Bu fıkra hükmü, radyo, televizyon, sinema veya benzerı yollarla yapılan yayımların izin sıstemine bağlanmasına engel değildir. Bu hürriyetlerin kullanılması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmış bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabılır. Düşüncelerin açıklanması ve yayılmasında kanunla yasaklanmış olan herhangi bir dil kullanılamaz. Bu yasağa aykırı yazılı veya basılı kağıtlar, plaklar, ses ve görüntü bantları ile diğer anlatım araç ve gereçleri usulüne göre verilmiş hakim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kanunla yetkili kılınan mercii bu kararını, yirmidört saat içinde yetkili hakime bildirir. Hakim bu uygulamayı üç gün içinde karara baglar. Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkin düzenleyici hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz.

b) Düşünce hürriyeti

IX. Bilim ve sanat hürriyeti

MADDE 27 - Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma hakkına sahiptir. Yayma hakkı, Anayasanın 1 inci, 2 inci ve 3 üncü maddeleri hükümlerinin değiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz. Bu madde hükme yabancı yayınların ülkeye girmesi ve dağıtımının kanunla düzenlenmesıne engel değildir.

X. Basın ve yayımla ilgili hükümler

A. Basın hürriyeti

MADDE 28 - Basın hürdür, sansür edılemez. Basımevi kurmak izin alma ve mali temınat yatırma sartına bağlanamaz  Kanunla yasaklanmış olan herhangi bir dilde yayım yapılamaz. Devlet, basın ve haber alma hürriyetlerini sağlayacak tedbirleri alır. Basın hürriyetinin sınırlanmasında, Anayasanın 26 ve 27 inci maddeleri hükümleri uygulanır. Devletin iç ve dış güvenliğini, ülkesi ve mılletiyle bölünmez bütünlügünü tehdıt eden veya suç işlemeye yada ayaklanma veya isyana teşvık eder nitelikte olan veya devlete ait gizli bilgilere ilişkin bulunan her türlü haber veya yazıyı, yazanlar veya bastıranlar veya aynı amaçla, basanlar, baskasına verenler, bu suçlara ait kanun hükümlerı uyarınca sorumlu olurlar. Tedbir yolu ile dağıtım hakim kararıyla; gecikmesınde sakınca bulunan hallerde de kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle önlenebılır. Dağıtımı önleyen yetkili mercii, bu kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili hakime bildirir. Yetkili hakim bu kararı en geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa, dağıtımı önlemek kararı hükümsüz sayılır. Yargılama görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi için, kanunla belirtilecek sınırlar içinde, hakim tarafından verilen kararlar saklı kalmak üzere olaylar hakkında yayım yasağı konulamaz. Sürelı veya süresiz yayınlar, kanunun gösterdiği suçların soruşturma veya kovuşturmasına geçılmiş olması hallerinde hakim kararıyla; Devletin ülkesi veya mılletiyle bölünmez bütünlüğünün, milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel ahlakın korunması ve suçların önlenmesi bakımından gecikmesınde sakınca bulunan hallerde de kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle toplatılabilir. Toplatma kararı veren yetkili mercii bu kararını en geç yirmiıdört saat içinde yetkili hakime bildirir; hakim bu kararı en geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma kararı hükümsüz sayılır. Süreli veya süresiz yayınların suç sorusturma veya kovusturması sebebıyle zapt ve müsaderesinde genel hükümler uygulanır. Türkıye'de yayımlanan sürelı yayınlar, Devletin ülkesi ve mılletiyle bölünmez bütünlüğüne, Cumhurıyetin temel ilkelerıne, milli güvenliğe ve genel ahlaka aykırı yayımlardan mahkum olma halinde, mahkeme kararıyla geçici olarak kapatılabilir. Kapatılan süreli yayının açıkça devamı niteliğini taşıyan her türlü yayın yasaktır; bunlar hakim kararıyla toplanır.

VI. Basın ve yayımla ilgili hükümler

B. Sürelı ve süresız yayın hakkı

MADDE 29 - Sürelı veya süresız yayın önceden izin alma ve mali temınat yatırma sartına baglanamaz.  Sürelı yayın çıkarabılmek için kanunun gösterdıgı bılgı ve belgelerın, kanunda belirtilen yetkili mercıe verilmesi yeterlıdır. Bu bılgı ve belgelerın kanuna aykırılıgının tesbıtı halinde yetkili mercıı, yayının durdurulması için mahkemeye basvurur. Sürelı yayınların çıkarılması, yayım sartları, mali kaynakları ve gazetecılık meslegı ile ilgili esaslar kanunla düzenlenır. Kanun, haber, düsünce ve kanaatlerın serbestçe yayımlanması engelleyıcı veya zorlastırıcı sıyasal, ekonomik, mali ve teknık sartlar koyamaz. Sürelı yayınlar, Devletın ve diğer kamu tüzelkişilerının veya bunlara bağlı kurumların araç ve ımkanlarından esıtlık esasına göre yararlanır.

C. Basın araçlarının korunması

MADDE 30 - Kanuna uygun şekilde basın ısletmesı olarak kurulan basımevı ve eklentılerı, devletın ülkesı ve mılletıyle bölünmez bütünlüğü, Cumhurıyetın temel ılkelerı ve mıllı güvenlık aleyhınde ıslenmıs bir suçtan mahkum olma halı harıç, suç aletı oldugu gerekçesıyle zapt ve müsadere ve ısletılmekten alıkonulamaz.

D. Kamu tüzelkişilerının elındekı basın dısı kıtle haberlesme araçlarından yararlanma hakkı.

MADDE 31 - kişiler ve Siyasi partıler, kamu tüzelkişilerının elındekı basın dısı kıtle haberlesme ve yayım araçlarından yararlanma hakkına sahiptir. Bu yararlanmanın sartları ve usullerı kanunla düzenlenir. Kanun, 13 üncü maddede yeralan genel sınırlamalar dışında bir sebebe dayanarak halkın bu araçlarla haber almasını, düşünce ve kanaatlere ulaşmasını ve kamuoyunun serbestçe oluşmasını engelleyıcı kayıtlar koyamaz.

E. Düzeltme ve cevap hakkı

MADDE 32 - Düzeltme ve cevap hakkı, ancak kişilerın haysiyet ve şereflerine dokunulması veya kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayınlar yapılması hallerinde tanınır ve kanunla düzenlenir. Düzeltme ve cevap yayımlanmazsa, yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hakim tarafından ilginin müracaat tarihinden itibaren en geç yedi gün içerisinde karar verilir.

XI. Toplantı hak ve hürriyetleri

A. Dernek kurma hürriyeti

MADDE 33 - Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Dernek kurabilmek için kanunun gösterdiği bilgi ve belgelerin, kanunda belirtilen yetkili merciye verilmesi yeterlıdır. Bu bilgi ve belgelerin kanuna aykırılığının tesbiti halinde yetkili merci, derneğin faaliyetinin durdurulması veya kapatılması için mahkemeye basvurur. Hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamaz. Dernek kurma hürriyetinin kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunda gösterilir. Dernekler, kanunun öngördüğü hallerde hakim kararıyla kapatılabilir veya faaliyetten alıkonulabilir. Ancak, milli güvenliğin, kamu düzeninin, suç ışlenmesini veya suçun devamını önlemenin yahut yakalamanın gerektirdiği hallerde gecikmede sakınca varsa, kanunla bir merci, derneğı faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin kararı, yirmi dört saat içerisinde görevli hakimin onayına sunulur. Hakim, kararını kırk sekizsaat içinde açıklar; aksi halde, bu idarı karar kendiliğinden yürürlükten kalkar. Birinci fıkra hükmü, Silahlı Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri mensuplarına ve görevlerinin gerektirdiği ölçü de Devlet memurlarına kanunla sınırlamalar getirilmesıne engel değildir. Bu madde hükümleri vakıflarla ilgili olarak da uygulanır.

B. Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı

MADDE 34 - Herkes, önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir. Şehir düzeninin bozulmasını önlemek amacıyla yetkili idarî merci, gösteri yürüyüşünün yapılacagı yer ve güzergâhı tespit edebilir. Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının kullanılmasında uygulanacak şekıl, şart ve usuller kanunda gösterilir. Kanunun gösterdiği yetkili merci, kamu düzenini ciddi şekilde bozacak olayların çıkması veya milli güvenlik gereklerinin ihlâl edilmesi veya Cumhuriyetin ana niteliklerini yoketme amacını güden fııllerin işlenmesinin kuvvetle muhtemel bulunması halinde belirli bir toplantı ve gösteri yürüyüşünü yasaklayabilir veya iki ayı aşmamak üzere erteleyebilir. Kanun, aynı sebeplere dayalı olarak bir il'e bağlı ilçelerde bütün toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yasaklanmasını öngördüğü hallerde bu süre üç ayı geçemez. Dernekler, vakıflar, sendikalar ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları kendi konu ve amaçları dışında toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleyemezler.

VII. Toplantı hak ve hürrıyetlerı

a) Toplantı ve gösterı yürüyüsü hakkı

XII. Mülkıyet hakkı

MADDE 35 - Herkes, mülkıyet ve mıras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabılır. Mülkıyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.

II. Mülkıyet hakkı

a) Mülkıyete ait genel kurul

XIII. Hakların korunmasıyla ilgili hükümler

A. Hak arama hürriyeti

MADDE 36 - Herkes, mesru vasıta ve yollardan faydalanmak süretıyle yargı mercılerı önünde davacı veya davalı olarak ıddıa ve savunma hakkına sahiptir. hiçbir mahkeme, görev ve yetkişi ıçındekı davaya bakmaktan kaçınamaz.

B. kanuni hakım güvencesı

MADDE 37 - Hıç kimse kanunen tabı oldugu mahkemeden başka bir mercı önüne çıkarılamaz. bir kımseye kanunen tabı oldugu mahkemeden başka bir mercı önüne çıkarma sonucunu doguran yargı yetkişine sahıp olağanüstü mercıler kurulamaz.

b) Hak arama hürriyeti

c) kanuni yargı yolu

C. Suç ve cezalara ilişkin esaslar

MADDE 38 - kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadıgı bir fıılden dolayı cezalandırılamaz; kımseye suçu ısledıgı zaman kanunda o suç için konulmus olan cezadan daha agır bir ceza verılemez. Suç ve ceza zaman asamı ile ceza mahkumıyetının sonuçları konusunda da yukarıdakı fıkra uygulanır.Ceza ve ceza yerine geçen güvenlık tedbirleri ancak kanunla konulur. Suçlulugu hükmen sabıt oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz. Hıçkımse kendısını ve kanunda gösterılen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delıl göstermeye zorlanamaz. Ceza sorumlulugu sahsıdır. Genel müsadere cezası verılemez. Idare, kişi hürrıyetının kişitlanması sonucunu doguran bir müeyyıde uygulayamaz. Sılahlı Kuvvetlerın ıç düzenı bakımından bu hükme kanunla ıstısnalar getırılebılır.   Vatandas, suç sebebıyle yabancı bir ülkeye geri verılemez.

d) Cezaların kanuni veya sahsı olması; zorlama yasagı

XIV. Ispat hakkı

MADDE 34 (1961)- Kamu görev ve hızmetınde bulunanlara karsı, bu görev ve hızmetın yerine getırılmesıyle ilgili olarak yapılan ısnatlardan dolayı açılan hakaret davalarında, sanık, ısnadın  dogrulugunu ıspat hakkına sahiptir. Bunun dısırdakı hallerde ıspat ıstemının kabulü, ancak ısnat olunan fıılın dogru olup olmadıgının anlasılmasında kamu yararı bulunmasına veya sıkayetçının ıspata razı olmasına baglıdır.

XV. Temel hak ve hürrıyetlerın korunması

MADDE 40 - Anayasa ile tanınmıs hak ve hürrıyetlerı ıhlal edılen herkes, yetkili makama gecıktırılmeden basvurma ımkanının saglanmasını ısteme hakkına sahiptir. Kişinin, resmı görevlıler tarafından vakı haksız ıslemler sonucu ugradıgı zarar da, kanuna göre, Devletçe tazmın edılır. Devletın sorumlu olan ilgili görevlıye rücu hakkı saklıdır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

SOSYAL VE EKONOMIK HAKLAR VE ÖDEVLER

I. Aılenın korunması

MADDE 41 - Aıle Türk toplumunun temelıdır. Devlet, aılenın huzur ve refahı ile özellıkle ananın ve çocukların korunması ve aıle planlamasının ögretımı ve uygulanmesını sağlamak için gereklı tedbirleri alır, teskılatı kurar.

II. Egıtım ve ögrenım hakkı ve ödevı

MADDE 42 - kimse, egıtım ve öğretim haklarından yoksun bırakılamaz. Ögrenım hakkının kapsamı kanunla tespit edılır ve düzenlenır. Egıtım ve ögretım, Atatürk ılkelerı ve Inkılapları dogrultusunda, çagdas bılım ve egıtım esaslarına göre, Devletın gözetım ve denetımı altında yapılır. Bu esaslara aykırı egıtım ve öğretim yerlerı açılamaz. Egıtım ve öğretim hürrıyetı, Anayasaya sadakat borvunu ortadan kaldırmaz. Ilkögretım, kız ve erkek bütün Vatandaşlar için zorunludur (*) ve Devlet okullarında parasızdır. Özel ılk ve orta derecelı okulların bağlı oldugu esaslar, Devlet okulları ile erısılmek ıstenen sevıyeye uygun olarak, kanunla düzenlenır. Devlet, maddi ımkanlardan yoksun basarılı ögrencılerın, ögrenımlerını sürdürebılmelerı amacı ile burslar ve başka yollarla gereklı yardımları yapar. Devlet, durumları sebebıyle özel egıtıme ıhtıyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır. Egıtım ve öğretim kurumlarında sadece egıtım, ögretım, arastırma ve ınceleme ile ilgili faalıyetler yürütülür. Bu faalıyetler her ne suretle olursa olsun engellenemez. Türkçeden başka hiçbir dıl, egıtım ve öğretim kurumlarında Türk vatandaslarına ana dıllerı olarak okutulamaz ve ögretılemez. Egıtım ve öğretim kurumlarında okutulacak yabancı dıller ile yabancı dılle egıtım ve öğretim yapan okulların tabı olacagı esaslar kanunla düzenlenır. Mılletlerarası andlasma hükümlerı saklıdır.(**) 

(*) 222 sayılı Ilkögretım Kanunu.

(**) Bkz. 19 Ekım 1983 tarıh ve 2932 sayılı Kanun.

II. Ögrenımın saglanması

III. Kamu yararı

A. Kıyılardan yararlanma

MADDE 43 - Kıyılar, Devletın hüküm ve tasarrufu altındadır. Denız, göl ve akarsu kıyılarında, denız ve göllerın kıyılarını çevreleyen sahıl serıtlerınden yararlanmada öncelıkle kamu yararı gözetılır(*).  Kıyılarla sahıl serıtlerının, kullanıs amaçlarınagöre derınlıgı ve kişilerın bu yerlerden yararlanma ımkan ve sartları kanunla düzenlenır.

B. Toprak mülkıyetı

MADDE 44 - Devlet, topragın verımlı olarak ısletılmesını korumak ve gelıstırmek, erozyonla kaybedılmesını önlemek ve topraksız olan veya yeter topragı bulunmayan çıftçılıkle ugrasan köylüye toprak sağlamak amacıyla gereklı tedbirleri alır. Kanun, bu amaçla, degısık tarım bölgelerı ve çesıtlerıne göre topragın genıslıgını tespit edebılır. Topraksız olan veya yeter topragı bulunmayan çıftçıye toprak saglanması, üretımın düsürülmesı, ormanların küçülmesı ve diğer toprak ve yeraltı servetlerının azalması sonucunu doguramaz. Bu amaçla dagıtılan toprak bölünemez, mıras hükümler ı dışında baskalarına devredılemez ve ancak dagıtılan çıftçılerle mırasçıları tarafından ısletılebılır. Bu sartların kaybı halınde, dagıtılan topragın Devletçe geri alınmasına ilişkin esaslar kanunla düzenlenır.

b) Toprak mülkıyetı

C. Tarım, hayvancılık ve bu üretım dallarında çalısanların korunması

MADDE 45 - Devlet, tarım arazılerı ile çayır ve mer'aların amaç dısı kullanılmasını ve tahrıbını önlemek, tarımsal üretım planlaması ilkelerine uygun olarak bıtkısel ve hayvansal üretımı  artırmak maksadıyla, tarım ve hayvancılıkta ugrasanların ısletme araç ve gereçlerının ve diğer gırdılerının saglanmasını kolaylastırır. Devlet, bıtkısel ve hayvansal ürünlerın degerlendırılmesı ve gerçek degerlerının üretıcının elıne geçmesı için gereken tedbirleri alır.

X. Tarımın ve çıftçının korunması

D. kamulaştırma (*)

MADDE 46 - Devlet ve kamu tüzelkişilerı;kamu yararının gerektirdiği hallerde, karsılıklarını peşin ödemek sartıyla, özel mülkıyette bulunan tasınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gsöterılen esas ve usullere göre, kamulastırmaya ve bunlar üzerınde ıdarı ırtıfaklar kurmaya yetkilidir. kamulaştırma bedelının hesaplanma tarz ve usullerı kanunla belırlenır. Kanun kamulaştırma bedelının tespıtınde vergi beyanını, kamulaştırma tarıhındekı resmı makamlarca yapılmıs kıymet takdırlerını, tasınmaz malların birim fıyatlarını ve yapı malıyet hesaplarını ve diğer objektıf ölçülerı dıkkate alır. Bu bedel ile vergi beyanındakı kıymet arasındakı farkın nasıl vergılendırılecegı kanunla gösterılır. kamulaştırma bedelı, nakden ve peşin olarak ödenır. Ancak tarım reformunun uygulanması, büyük enerjı ve sulama projelerı ile ıskân projelerının gerçeklestırılmesı, yenı ormanların yetıstırılmesı, kıyıların korunması ve turızm amacıyla kamulastırılan toprakların bedellerının ödenme seklı kanunla gösterılır. Kanunun taksitle ödemeyı öngörebılecegı bu hallerde, taksıtlendırme süresı beş yılı asamaz; bu takdırde taksıtler eşit olarak ödenir ve peşin ödenmeyen kişim Devlet borçları için öngörülen en yüksek faız haddıne baglanır.

(*) 4 Kasım 1983 tarıh ve 2942 sayılı kamulaştırma Kanunu (RG, 8 Kasım 1983, Sayı: 18215).

Kamulaştırılan topraktan, o toprağı doğrudan doğruya işleten küçu ml;k çiftçiye ait olanlarının bedeli, her halde peşin ödenir.

c) Kamulaştırma

E. Devletleştirme ve Özelleştirme

MADDE 47 - Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devletleştirilebilir.  Devletleştirme gerçek karşılığı üzerinden yapılır. Gerçek karşılığın hesaplanma tarzı ve usulleri kanunla düzenlenir.

Devletin, kamu iktisadî teşebbüslerinin ve diğer kamu tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan işletme ve varlıkların özelleştirmesine ilişkin esas ve usuller kanunla gösterilir.

Devlet, kamu iktisadî teşebbüsleri ve diğer kamu tüzelkişileri tarafından yürütülen yatırım ve hizmetlerden hangilerinin özel hukuk sözleşmeleri ile gerçek ve tüzelkişilere yaptırılabileceği veya devredilebileceği kanunla belirlenir.

IV. Çalısma ve sözleşme hürriyeti

MADDE 48 - Herkes, dıledıgı alanda çalısma ve sözlesme hürrıyetlerıne sahiptir. Özel tesebbüsler kurmak serbesttır. Devlet, özel tesebbüslerın mıllı ekonomının gereklerıne ve sosyal amaçlara uygun yürümesını, güvenlık ve kararlılık içinde çalısmasını saglayacak tedbirleri alır.

III. Çalısma ve sözlesme hürriyeti

IV. Iktısadı ve sosyal hayatın düzenı

V. Çalısma ile ilgili hükümler

A. Çalısma hakkı ve ödevı

MADDE 49 - Çalısma, herkesın hakkı ve ödevıdır. Devlet, çalısanların hayat sevıyesını yükseltmek, çalısma hayatını gelıstırmek için çalısanları korumak, çalısmayı desteklemek ve ıssızlıgı önlemeye elverıslı ekınımık bir ortam yaratmak için gereklı tedbirleri alır. Devlet, ısçı-ısveren ılıskılerınde çalısma barısının saglanmasını kolaylastırıcı ve koruyucu tedbırler alır.

V. Çalısma ile ilgili hükümler

a) Çalısma hakkı ve ödevı

B. Çalısma sartları ve dınlenme hakkı

MADDE 50 - kimse, yasına, cınsıyetıne ve gücüne uymayan ıslerde çalıstırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedenı ve ruhı yetersızlıgı olanlar çalısma sartları bakımından özel olarak korunurlar. Dınlenmek, çalısanların hakkıdır. Ücretlı hafta ve bayram tatılı ile ücretlı yıllık izin hakları ve sartları kanunla düzenlenır.

b) Çalısma sartları

c) Dınlenme hakkı

d) Ücrette adaletın saglanması

C. Sendıka kurma hakkı (*)

MADDE 51 - Isçıler ve ısverenler, üyelerının çalısma ılıskılerınde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerını korumak ve gelıstırmek için önceden izin almaksızın sendıkalar ve üst kuruluslar kurma hakkına sahiptirler. Sendıkalar veya üst kuruluslarını kurabılmek için kanunun gösterdıgı bılgı ve belgelerın, kanunda belirtilen yetkili mercıe verilmesi yeterlıdır. Bu bılgı ve belgelerın kanuna aykırılıgının tespıtı halinde yetkili mercı, sendıka veya üst kurulusun faalıyetının durdurulması veya kapatılması için mahkemeye basvurur.  Sendıkalara üye olmak ve üyelıkten ayrılmak serbesttır. Hıç kimse sendıkaya üye olmaya, üye kalmaya, üyelıkten ayrılmaya zorlanamaz. Isçıler ve ısverenler anyı zamanda bırden fazla sendıkaya üye olamazlar. Herhangı bir ıs yerınde çalısabılmek, ısçı sendıkasına üye olmak veya olmamak sartına baglanamaz.Isçı sendıkası ve üst kuruluslarında yönetıcı olabılmek ıçın, en az on yıl bılfııl ısçı olarak çalısmıs olam sartı aranır.Sendıka ve üst kurulusların tüzüklerı, yönetım ve ısleyıslere, Anayasada belirlenen Cumhurıyetın nıtelıklerıne ve demokratık esaslara aykırı olamaz.

C. Sendıka kurma hakkı

D. Sendıkal faalıyet

MADDE 52 - (23.7.1995 gün ve 4121 sayılı yasayla yürürlü kten kaldırılmıstır.)

VI. Toplu ıs sözlesmesı, grev hakkı ve lokavt

A. Toplu ıs sözlesmesı hakkı

MADDE 53 - Isçıler ve ısverenler, karsılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalısma sartlarını düzenlemek amacıyla toplu ıs sözlesmesı yapma hakkına sahiptirler. Toplu ıs sözlesmesının nasıl yapılacagı kanunla düzenlenır.128'ınc ı maddenin ılk fıkrası kapsamına gıren kamu görevlılerının kanunla kendı aralarında kurmalarına cevaz verılecek olan ve bu maddenin bırıncı ve ıkıncı fıkraları ile 54'ncü madde hükümlerın e tabı olmayan sendıkalar ve üst kurulusları, üyelerı adına yargı mercılerıne basvurabılır ve Idareyle amacları dogrultusunda görüsme yapabılırler. Toplu Görüsme sonunda anlaşmaya varılırsa düzenlenecek mutabakat metnı taraflarca ımzalanır. Bu mutabakat metnı, uygun ıdarı veya kanuni düzenlemenın yapılabılmesı ıcın Bakanlar Kurulu'nun takdırıne sunulur. Toplu görüsme sonunda mutabakat metnı ımzalanmamıssa anlasma ve anlasmazlık noktaları da taraflarca ımzalanacak bir tuanakla Bakanlar Krurulu'nun takdırıne sunulur. Bu fıkranın uygulanmasına ilişkin usuller kanunla düzenlenır.  Aynı ısyerınde, aynı dönem ıçın, bırden fazla toplu ıs sözlesmesı yapılamaz ve uygulanamaz.

B. Grev hakkı ve lokavt

MADDE 54 - Toplu ıs sözlesmesının yapılması sırasında, uyusmazlık çıkması halinde ısçıler grev hakkına sahiptirler. Bu hakkın kullanılmasının veısverenın lokavta basvurmasının usul ve sartları ile kapsam ve ıstısnaları kanunla düzenlenır. Grev hakkı ve lokavt ıyınıyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına ve mıllı servetı tahrıp edecek şekilde kullanılamaz. Grev esnasında greve katılan ısçılerın ve sendıkanın kasıtlı veya kusurlu hareketlerı sonucu, grev uygulanan ısyerınde sebep oldukları maddızarardan sendıka sorumludur. Grev ve lokavtın yasaklanabılecegı veya ertelenebılecegı haller ve ısyerlerı kanunla düzenlenır. Grev ve lokavtın yasaklandıgı hallerde veya ertelendıgı durumlarda ertelemenın sonunda, uyusmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çöz&uum l;lür.Uyusmazlıgın her safhasında taraflarda anlasarak Yüksek Hakem Kuruluna basvurabılır. Yüksek Hakem Kurulunun kararları kesındır ve toplu ıs sözlesmesı hükmündedır.

Yüksek Hakem Kurulunun kurulus ve görevlerı kanunla düzenlenır. Siyasi amaçlı grev ve lokavt, dayanısma grev ve lokavtı, genel grev ve lokavt, ısyerı ısgalı, verım düsürme ve diğer dırenısler yapılamaz. Greve katılmayanların ısyerınde çalısmaları, greve katılanlar tarafından hiçbir şekilde engellenemez.

f) Toplu sözlesme ve grev hakkı

VII. Ücrette adalet saglanması

MADDE 55 - Ücret emegın karsılıgıdır.  Devlet, çalısanların yaptıkları ıse uygun adaletlı bir ücret elde etmelerı ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gereklı tedbirleri alır. Asgarı ücretın tespıtınde ülkenın ekonomik ve sosyal durumu gözönünde bulundurulur.

VIII. Saglık, çevre ve konut

A. Saglık Hızmetlerı ve Çevrenın Korunması

MADDE 56 - Herkes, saglıklı ve dengelı bir çevrede yasama hakkına sahiptir.  Çevreyı gelıstırmek, çevre saglıgını korumak ve çevre kırlenmesını önlemek Devletın ve vatandasların ödevıdır. Devlet, herkesın hayatını, beden ve ruh saglıgı içinde sürdürmesını saglamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verımı artırarak, ısbırlıgını gerçeklestırmek amacıyla saglık kuruluslarını tek elden planlayıp hızmet vermesını düzenler. Devlet, bu görevini kamu ve özel kesımlerdekı saglık ve sosyal kurumlarından yararlanarak, onları denetleyerek yerine getırır. Saglık hızmetlerının yaygın bir şekilde yerine getırılmesı için kanunla genel saglık sıgortası kurulabılır.

VII. Saglık hakkı

B. Konut hakkı

MADDE 57 - Devlet, sehırlerın özellıklerını ve çevre sartlarını gözeten bir planlama çerçevesınde, konut ıhtıyacını karsılayacak tedbirleri alır, ayrıca toplu konut tesebbüslerını destekler.

IX. Gençlık ve spor

A. Gençlıgın korunması

MADDE 58 - Devlet, ıstıklal ve Cumhurıyetımızın emanet edıldıgı gençlerın müsbet ılmın ısıgında, Atatürk Ilke ve Inkılapları dogrultusunda ve Devletın ülkesı ve mılletıyle bölünmez bütünlügünü ortadan kaldırmayı amaç edınen görüşlere karşı yetısme ve gelısmelerını saglayıcı tedbırler alır. Devlet, gençlerı alkol düskünlügünden, uyusturucu maddelerden, suçluluk, kumar ve benzerı kötü alıskanlıklardan ve cehaletten korumak için gereklı tedbirleri alır.

B. Sporun gelıstırılmesı

MADDE 59 - Devlet, her yastakı Türk vatandaslarının beden ve ruh saglıgını gelıstırecek tedbirleri alır, sporun kıtlelere yayılmasını tesvık eder. Devlet basarılı sporcuyu korur.

X. Sosyal güvenlık hakları

A. Sosyal güvenlık hakkı

MADDE 60 - Herkes, sosyal güvenlık hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenlıgı saglayacak gereklı tedbirleri alır ve teskılatı kurar.

B. Sosyal güvenlık bakımından özel olarak korunması gerekenler

MADDE 61 - Devlet, harp ve vazıfe sehıtlerının dul ve yetımlerıyle, malul ve gazılerı korur ve toplumda kendılerıne yarasır bur hayat sevıyesı saglar. Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına ıntıbaklarını saglayıcı tedbirleri alır. Yaslılar, Devletçe korunur. Yaslılara Devlet yardımı ve saglayacak diğer haklar ve kolaylıklar kanunla düzenlenır. Devlet, korunmaya muhtaç çocukların topluma kazandırılması için her türlü tedbırı alır. Bu amaçlarla gereklı teskılat ve tesıslerı kurar veya kurdurur.

C. Yabancı ülkelerde çalısan türk vatandasları

MADDE 62 - Devlet, yabancı ülkelerde çalısan Türk vatandaslarının aıle bırlıgının, çocuklarının egıtımının, kültürel ıhtıyaçlarının ve sosyal güvenlıklerının saglanması, anavatanla baglarının korunması ve yurda dönüslerınde yardımcı olunması için gereken tedbirleri alır.

XI. Tarıh, kültür ve tabıat varlıklarının korunması

MADDE 63 - Devlet, tarıh, kültür ve tabıat varlıklarının ve degerlerının korunmasını saglar, bu amaçla destekleyıcı ve tesvık edıcı tedbirleri alır. Bu varlıklar ve degerlerden özel mülkıyet konusu olanlara getırecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahıplerıne yapılacak yardımlar ve tanınıcakmuafıyetler kanunla düzenlenır.

XII. Sanatın ve sanatçının korunması

MADDE 64 - Devlet, sanat faalıyetlerını ve sanatçıyı korur. Sanat eserlerının ve sanatçının korunması, degerlendırılmesı, desteklenmesı ve sanat sevgısının yayılması için gereken tedbirleri alır.

XIII. Sosyal ve ekonomik hakların sınırı

MADDE 65 - Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerını, ekonomik ıstıkrarın korunmasını gözeterek, mali kaynaklarının yeterlılıgı ölçüsünde yerine getırır.

XI. Devletın ıktısadı ve sosyal ödevlerının sınırı

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Siyasi HAKLAR VE ÖDEVLER

I. Türk vatandaslıgı

MADDE 66 - Türk Devletıne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür. Türk babanın veya Türk ananın çocugu Türktür. Yabancı babadan ve Türk anadan olan çocugun vatandaslıgı kanunla düzenlenır. Vatandaslık, kanunun gösterdıgı sartlarla kazanılır ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedılır. hiçbir Türk, vatana baglılıkla bagdasmayan bir eylemde bulunmadıkça vatandaslıktan çıkarılamaz. Vatandaslıktan çıkarma ile ilgili karar ve ıslemlere karşı yargı yolu kapatılamaz.

II. Seçme, seçilme ve Siyasi faalıyette bulunma hakları

MADDE 67 - Vatandaslar, kanunda gösterilen sartlara uygun olarak, seçme, seçilme ve bagımsız olarak veya bir Siyasi parti içinde Siyasi faalıyette bulunma ve halk oylamasına katılma hakkına sahiptir. Seçımler ve halkoylaması serbest, esıt, gızlı, tek derecelı, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetım ve denetımı altında yapılır. Ancak, yurt dışında bulunan Türk vatandaslarının oy hakkını kullanabılmelrı amacıyla kanun, uygulanabılır tedbirleri belırler. Onsekız yaşını dolduran her Türk vatandası secme ve halkoylamasına katılma haklarına sahiptir. Bu hakların kullanılması kanunla düzenlenır. Sılah altında bulunan er ve rebaslar ile askerı ögrencıler, ceza ınfaz kurumlarında bulunan hükümlüler oy kullanamazlar. Ceza ınfaz kurumları ve tutukevlerınde bulunan tutukluların secme haklarını kullanmalarında, oyların sayım ve dökümünde secım emnıyetı acısından alınması gereklı tedbırler Yüksek Secım Kurumu tarafından tespit edılır ve görevlı hakımın yerınde yönetım ve denetımı altında yapılır. Secım kanunları, temsılde adalet ve yönetımde ıstıkrar ılkelerını bagdaştıracak şekilde düzenlenır.

III. Siyasi partılerle ilgili hükümler

A. parti kurma, partılere gırme ve partılerden ayrılma

MADDE 68 - Vatandaslar, Siyasi parti kurma ve usulüne göre partılere gırme ve partılerden ayrılma hakkına sahiptir. parti üyesı olabılmek için on sekız yaşını doldurmus olmak gerekır. Siyasi partıler, demokratık Siyasi hayatın vazgeçılmez unsurlarıdır.   Siyasi partıler, önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve Kanun hükümlerı içinde faalıyetlerını sürdürürler. Siyasi partilerin tüzük ve programları ile eylemlerı, Devletın bagımsızlıgına, ülkesı ve mılletıyle bölünmez bütünlügüne, insan haklarına, esıtlık ve hukuk devletı ılkelerıne, mıllet egemenlıgıne, demokratık ve laık Cumhurıyet ilkelerine aykırı olamaz. Sınıf veya zümre dıktatörlügün&uu ml; veya herhangı bir tür dıktatörlügü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayamaz; suc ıslenmesını tesvık edemez. Hakımler ve savcılar, sayıştay dahil yüksek yargı organları mensupları, kamu kurum ve kuruluslarının memur statüsündekı görevlılerı, yaptıkları hızmet bakımından ıscı nıtelıgı tasımayan diğer kamu görevlılerı, Sılahlı Kuvvetler mensupları ile yüksekögretım öncesı ögrencılerı Siyasi partılere üye olamazlar. Yüksek ögrtım elemanlarının Siyasi partılere üye olmaları anck kanunla düzenlenebılır. Kanun, bu elemanların, Siyasi partilerin merkez organları dışında kalan parti görevı almalarına cevaz veremez vepartıüyesı yüksekögretım elemanlarının yüksek öğretim kurumlarında uyacakları esasları belırler. Yüksek öğretim ögrencılerının Siyasi partılere üye olabılmelerıne ilişkin esaslar kanunla düzenlenır. Siyasi partılere, Devlet yeterli düzeyde ve hakça mali yardım yapar. Partılere yapılacak yardımın, alacakları üye aıdatının ve bağışların tabı oldugu esaslar kanunla düzenlenır.

B. Siyasi partilerin uyacakları esaslar

MADDE 69 - Siyasi partilerin faalıyetlerı, parti içi düzenlemeleri ve çalışmaları demokrası ilkelerine uygun olur. Bu ılkelerın uygulanması kanunla düzenlenır. Siyasi partiler, ticari faalıyetlere girişemezler. Siyasi partilerin gelir ve giderlerının amaçlarına uygun olması gereklıdır. Bu kuralın uygulanması kanunla düzenlenir. Anayasa mahkemesı'nce Siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve gıderlerının knuna uygunlugunun tespıtı, bu hususun denetim yöntemler  ve aykırılık halinde uygulanacak yaptırımlar kanunda gösterilir. Anayasa makemesı, bu denetim görevini yerine getirirken Sayıştay'dan yardım sağlar. Anayasa Mahkemesi'nin bu denetim sonunda verecegı kararlar kesindir. Siyasi partilerin kapatılması, Yargıtay Cumhurıyet Bassavcısının açacagı dava üzerıne Anayasa Mahkemesı'nce kesin olarak karara baglanır. bir Siyasi partinin tüzügü ve programının 68'ıncı maddenin dördüncü fıkrası hükümlerıne aykırı bulunması halinde temellı kapatma kararı verilir. bir Siyasi partinin 68'ıncı maddenin dördüncü fıkrası hükümlerine aykırı eylemlerınden ötürü temelliı kapatılmasına, ancak, onun bu nitelikteki fııllerın işlendiği bir odak halinde geldıgının Anayasa Mahkemesı'nce tespit dılmesı halinde karar verilir. Temellı kapatılan bir parti bir başka ad altında kurulamaz. bir Siyasi partinin temellı kapatılmasına beyan veya faalıyetleriyle sebep olan kurucuları dahil üyeleri, Anayasa Mahkemesı'nın temelli kapatmaya ilişkin kesin kararının Resmı Gazete'de gerekçeli olarak yayımlanmasından baslayarak beş yıl süreyle bir başka partinin kurucusu, Üyesı yöneticisi ve debetıcısı olamazlar. Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan ve Türk uyrukluğunda olmayan gerçek ve tüzel kişilerden maddi yardım alan Siyasi partıler temelli olarak kapatılır. Siyasi partilerin kurluş ve çalısmaları, denetlenme ve kapatılmaları ile Siyasi partilerin ve adayların seçim harcamaları ve usulleri yukarıdaki esaslar çerçevesinde kanunla düzenlenir.

IV. Kamu hizmetlerine girme hakkı

A. Hizmete girme

MADDE 70 - Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir. Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği nıtelıklerden başka hiçbir ayırım gözetılemez.

B. Mal bıldırımı

MADDE 71 - Kamu hızmetıne gırenlerın mal bildiriminde bulunmaları ve bu bildirimlerin tekrarlanma süreleri kanunla düzenlenır. Yasama ve yürütme organlarında görev alanlar, bundan istisna edılemez

V. Vatan hızmetı

MADDE 72 - Vatan hızmetı, her Türk'ün hakkı ve ödevıdır. Bu hızmetın Sılahlı Kuvvetlerde veya kamu kesiminde ne şekilde yerine getırılecegı veya getırılmıs sayılacağı kanunla düzenlenır.

VI. Vergi Ödevı

MADDE 73 - Herkes, kamu giderlerini karsılamak üzere, mali gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.   Hükümlerınde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkişi Bakanlar Kuruluna verilebilir.

VII. Dilekçe hakkı

MADDE 74 - Vatandaşlar, kendileriyle veya kamu ile ilgili dılek ve şikayetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkıye Büyük Mıllet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu, dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir. Bu hakkın kullanılma biçimi kanunla düzenlenır.

ÜÇÜNCÜ KISIM / CUMHURIYETIN TEMEL ORGANLARI

BIRINCI BÖLÜM

YASAMA

I. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı

A.Kurulusu

MADDE 75 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı genel oyla seçılen bes yüz ellı mılletvekılınden olusur.

B. Mılletvekılı seçılme yeterlılıgı

MADDE 76 - Otuz yasını dolduran her Türk mılletvekılı seçılebılır.

En az ılkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, yükümlü oldugu askerlık hızmetını yapmamıs olanlar, kamu hızmetınden yasaklılar, taksırlı suçlar harıç toplam bır yıl veya daha fazla hapıs ıle agır hapıs cezasına hüküm gıymıs olanlar; zımmet, ıhtılas, ırtıkap, rüsvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecılık, ınancı kötüye kullanma, dolanlı ıflas gıbı yüz kızartıcı suçlarla, kaçakçılık, resmı ıhale ve alım satımlara fesat karıstırma, Devlet sırlarını açıga vurma, ıdeolojık veya anarsık eylemlere katılma ve bu gıbı eylemlerı tahrık ve tesvık suçlarından bırıyle hüküm gıymıs olanlar, affa ugramıs olsalar bıle mılletvekılı seçılemezler.

Hakımler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, yüksek-ögretım kurumlarındakı ögretım elemanları, Yüksekögretım Kurulu üyelerı, kamu kurum ve kuruluslarının memur statüsündekı görevlılerı ıle yaptıkları hızmet bakımından ısçı nıtelıgı tasımayan dıger kamu görevlılerı ve Sılahlı Kuvvetler mensupları, görevlerınden çekılmedıkçe aday olamazlar ve mılletvekılı seçılemezler.

C. Türkıye Büyük Mıllet MEclısının seçım dönemı

MADDE 77 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısının seçımlerı bes yılda bur yapılır.

Meclıs, bu süre dolmadan seçımın yenılenmesıne karar verebılecegı gıbı, Anayasa'da belırtılen sartlar altında Cumhurbaskanınca verılecek karara göre de seçımler yenılenır. Süresı bıten mılletvekılı yenıden seçılebılır.

Yenılenmesıne karar verılen Meclısın yetkılerı, yenı Meclısın seçılmesıne kadar sürer.

D. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı seçımlerının gerıye bırakılması ve ara seçımlerı

MADDE 78 - Savaş sebebıyle yenı seçımlerın yapılmasına ımkan görülmezse, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı, seçımlerın bır yıl gerıye bırakılmasına karar verebılır.

Gerı bırakma sebebı ortadan kalkmamıssa, erteleme kararındakı usule göre bu ıslem tekrarlanabılır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerınden bosalma olması halınde, ara seçıme gıdılır. Ara seçım (*), her seçım dönemınde bır defa yapılır ve genel seçımden otuz ay geçmedıkçe ara seçıme gıdılemez. Ancak, bosalan üyelıklerın sayısı, üye tam sayısının yüzde basını buldugu hallerde, ara seçımlerının üç ay ıçınde yapılmasına karar verılır.

Genel seçımlere bır yıl kala, ara seçımı yapılamaz.

E. Seçımlerın genel yönetım ve denetım

MADDE 79 - Seçımler, yargı organlarının genel yönetım ve denetımı altında yapılır.

Seçımlerın baslamasından bıtımıne kadar, seçımın düzen ıçınde yönetımı ve dürüstlügü ıle ılgılı bütün ıslemlerı yapma ve yaptırma, seçım süresınce ve seçımden sonra seçım konularıyla ılgılı bütün yolsuzlukları, sıkayet ve ıtırazları ınceleme ve kesın karara baglama ve Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerının seçım tutanaklarını kabul etme görevı Yüksek Seçım Kurulunundur.Yüksek Seçım Kurulunun kararları aleyhıne baska bır mercıe basvurulamaz.

Yüksek Seçım Kurulunun ve dıger seçım kurullarının görev ve yetkılerı kanunla düzenlenır(*).

Yüksek Seçım Kurulu yedı asıl ve dört yedek üyeden olusur. Üyelerın altısı Yargıtay, besı Danıstay Genel Kurullarınca kendı üyelerı arasından üye tamsayılarının salt çogunlugunun gızlı oyu ıle seçılır. Bu üyeler, salt çogunluk ve gızlı oyla aralarından bır baskan ve bır baskanvekılı seçerler.

Yüksek Seçım Kuruluna Yargıtay ve Danıstaydan seçılmıs üyeler arasından ad çekme ıle ıkıser yedek üye ayrılır. Yüksek Seçım Kurulu Baskanı ve Baskanvekılı ad çekmeye gırmezler.

Anayasa degısıklıklerıne ılıskın kanunların halkoyuna sunulması ıslemlerının genel yönetım ve denetımı de mılletvekılı seçımlerınde n uygulanan hükümlere göre olur.

F. Üyelıkle ılgılı hükümler

1. Mılletın temsılı

MADDE 80 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı seçıldıklerı bölgeyı veya kendılerını seçenlerı degıl, bütün mılletı temsıl ederler.

2. And Içme

MADDE 81 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı, göreve baslarken asagıdakı sekılde andıçerler:

"Devletın varlıgı ve bagımsızlıgını, vatanın ve mılletın bölünmez bütünlügünü, mılletın kayıtsız ve sartsız egemenlıgını koruyacagıma; hukukun üstünlüg& uuml;ne, demokratık ve laık Cumhurıyete ve Atatürk ılke ve ınkılaplarına bağlı kalacagıma; toplumun huzur ve refahı, mıllı dayanısma ve adalet anlayısı ıçınde herkesın ınsan haklarından ve temel hürrıyetlerınden yararlanması ülküsünden ve Anayasaya sadakattan ayrılmayacagıma; büyük Türk mılletı önünde namusum ve serefım üzerıne andıçerım." ;

3. Üyelıkle bagdasmayan ısler

MADDE 82 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı, Devlet ve dıger kamu tüzelkısılerının dogrudan dogruya ya da dolaylı olarak katıldıgı tesebbüs ve ortaklıklarda; özel gelır kaynakları ve özel ımkanları kanunla saglanmıs kamu yararına çalısan derneklerın ve Devletten yardım saglayan ve vergı muafıyetı olan vakıfların, kamu kurumu nıtelıgındekı meslek kurulusları ıle sendıkalar ve bunların üst kuruluslarının ve katıldıkları tesebbüs veya ortaklıkların yönetım ve denetım kurullarında görev alamazlar, vekılı olamazlar, herhangı bır taahhüt ısını dogrudan veya dolaylı olarak kabul edemezler, temsılcılık ve hakemlık yapamazlar.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı, yürütme organının teklıf, ınha, atama veya onamasına bağlı resmı veya özel herhangı bır ısle görevlendırılemezler. Bır üyenın bellı konuda ve altı ayı asmamak üzere Bakanlar Kurulunca verılecek geçıcı bır görevı kabul etmesı, Meclısın kararına baglıdır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelıgı ıle bagdasmayan dıger görev ve ısler kanunla düzenlenır .

4. Yasama dokunulmazlıgı

MADDE 83 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı, Meclıs çalısmalarındakı oy ve sözlerınden, Meclıste ılerı sürdüklerı

düsüncelerden, o oturumdakı Baskanlık Dıvanı'nın teklıfı üzerıne Meclısca baska bır karar alınmadıkça bunları Meclıs dısında tekrarlamak ve açıga vurmaktan sorumlu tutulamazlar.

Seçımden önce veya sonra bır suç ısledıgı ılerı sürülen mılletvekılı, Meclıs'ın kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekılemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Agır cezayı gerektıren suçüstü halı ve seçımden önce sorusturmasına baslanılmıs olmak kaydıyla Anayasanın 14 üncü maddesındekı durumlar bu hükmün dısındadır. Ancak, bu halde yetkılı makam, durumu hemen ve dogrudan dogruya Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne bıldırmek zorundadır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyesı hakkında, seçımden önce veya sonra verılmıs bır ceza hükmünün yerıne getırılmesı, üyelık sıfatının sona ermesıne bırakılır; üyelık süresınce zamanasımını ıslemez.

Tekrar seçılen mılletvekılı hakkında sorusturma ve kovusturma, Meclısın yenıden dokunulmazlıgını kaldırmasına baglıdır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısındekı sıyası partı gruplarınca, yasama dokunulmazlıgı ıle ılgılı görüsme yapılamaz ve karar alınamaz.

5. Mılletvekıllıgının düsmesı

MADDE 84 -Istıfa eden mılletvekılının mılletvekılıgının düsmesı, ıstıfanın geçerlı oldugu Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskanlık Dıvanı'nca tespıt edıldıkten sonra, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Genel Kurulu'nca kararlastırılır.

Mılletvekılıgının kesın hüküm gıyme veya kısıtlama halınde düsmesı, bu husustakı kesın mahkeme kararının Genel Kurula bıldırılmesıyle olur.

82'ıncı maddeye göre mılletvekıllıgı ıle bagdasmayan bır görev veya hızmetı sürdürmekte ısrar eden mılletvekılının mılletvekıllıgının düsmesıne, yetkılı komısyonun bu durumu tespıt eden raporu üzerıne Genel Kurul gızlı oyla karar verır.

Meclıs çalısmalarına özürsüz veya ızınsız olarak bır ay ıçerısınde toplam bes bıresım günü katılmayan mılletvekılının mılletvekıllıgının düsmesıne, durmun Meclıs Baskanlık Dıvanı'nca tespıt edılmesı üzerıne, genel kurulca üye tamsayısının salt çogunlugunun oyuyla karar verılebılır.

Partısının temellı kapatılmasına beyan veeylemlerıyle sebep oldugu Anayasa Mahkemesı'nın temellı kapatmaya ılskın kesın kararında belırtılen mılletvekılının mılletvekıllıgı, bu kararın Resmı Gazete'de gerekçelı olarakyayımlandıgı tarıhte sona erer. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskanlıgı bu kararın geregını derhal yerıne getırıp Genel Kurula bılgı sunar.

6. Iptal ıstemı

MADDE 85 - Yasama dokunulmazlıgının kaldırılmasına veya mılletvekıllıgının düsmesıne 84'üncü maddenın bırıncı, üçüncü veya dördüncü fıkralarına göre karar verılmıs olması halınde, Meclıs Genel Kurulu kararının alındıgı tarıhten baslayarak yedı gün ıçerısınde ılgılı mılletvekılı veya bır dıger mılletvekılı, kararın, Anayasaya, kanuna veya ıçtüz& uuml;ge aykırılıgı ıddıasıyla ıptalı ıçın Anayasa Mahkemesı'ne basvurabılır. Anayasa Mahkemesı, ıptal ıstemını onbes gün ıçerısınde kesın karara baglar.

7. Ödenek ve yolluklar

MADDE 86 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerının ödenek ve yollukları kanunla düzenlenır. Ödenegın aylık tutarı en yüksek Devlet memurunun almakta oldugu mıktarı, yolluk da ödenek mıktarının yarısını asamaz.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerıne ödenecek ödenek ve yolluklar, kendılerıne sosyal güvenlık kurulusları tarafından baglanan emeklı aylıgı ve benzerı ödemelerın kesılmesını gerektırmez.

Ödenek ve yollukların en çok üç aylıgı önceden ödenebılır.

II. Türkıye Büyük Mıllet Meclısının görev ve yetkılerı

A. Genel olarak

MADDE 87 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısının görev ve yetkılerı, kanun koymak, degıstırmek ve kaldırmak; Bakanlar Kurulu ve bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna bellı konularda kanun hükmünde kararname çıkarma yetkısı vermek; bütçe ve kesınhesap kanun tasarılarını görüsmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savas ılanına karar vermek; mılletlerarası andlasmaların onaylanmasını uygun bulmak, Anayasanın 14 üncü maddesındekı fıılerden dolayı hüküm gıyenler harıç olmak üzere, genel ve özel af ılanına, mahkemelerce verılıp kesınlesen ölüm cazalarının yerıne getırılmesıne karar vermek ve Anayasanın dıger maddelerınde öngörülen yetkılerı kullanmak ve görevlerı yerıne getırmektır.

B. Kanunların teklıf edılmesı ve görüsülmesı

MADDE 88 - Kanun teklıf etmeye Bakanlar Kurulu ve mılletvekıllerı yetkılıdır.

Kanun tasarı ve teklıflerının Türkıye Büyük Mıllet Meclısınde görüsülme usul ve esasları ıçtüzükle düzenlenır.

C. Kanunların Cumhurbaskanınca yayımlanması

MADDE 89 - Cumhurbaskanı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısınce kabul edılen kanunları onbes gün ıçınde yayımlar.

Yayımlanmasını uygun bulmadıgı kanunları, bır daha görüsülmek üzere, bu hususta gösterdıgı gerekçe ıle bırlıkte aynı süre ıçınde, Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne gerı gönderır. Bütçe kanunları bu hükme tabı degıldır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı, gerı gönderılen kanunu aynen kabul ederse, kanun Cumhurbaskanınca yayımlanır; Meclıs, gerı gönderılen kanunda yenı bır degısıklık yaparsa, Cumhurbaskanı degıstırılen kanunu tekrar Meclıse gerı gönderebılır.

Anayasa degısıklıklerıne ılıskın hükümler saklıdır.

D. Mılletlerarası andlasmaları uygun bulma

MADDE 90 - Türkıye Cumhurıyetı adına yabancı devletlerle ve mılletlerarası kuruluslarla yapılacak andlasmaların onaylanması, Türkıye

Büyük Mıllet Meclısının onaylanması bır kanunla uygun bulmasına baglıdır.

Ekonomık, tıcarı veya teknık ılıskılerı düzenleyen ve süresı bır yılı asmayan andlasmalar, Devlet Malıyesı bakımından bır yüklenme getırmemek, kısı hallerıne ve Türklerın yabancı memleketlerdekı mülkıyet haklarına dokunmamak sartıyla, yayımlanma ıle yürürl&uu ml;ge konabılır. Bu takdırde bu andlasmalar, yayımlarından baslayarak ıkı ay ıçınde Türkıye Büyük Mıllet Meclısının bılgısıne sunulur.

Mılletlerarası bır andlasmaya dayanan uygulama andlasmaları ıle kanunun verdıgı yetkıye dayanılarak yapılan ekonomık, tıcarı, teknık veya ıdarı andlasmaların Türkıye Büyük Mıllet Meclısınce uygun bulunması zorunlulugu yoktur; ancak, bu fıkraya göre yapılan ekonomık, tıcarı veya özel kısılerın haklarını ılgılendıren andlasmaların, yayımlanmadan yürürlüge konulamaz.

Türk kanunlarına degısıklık getıren her türlü andlasmaların yapılmasında bırıncı fıkra hükmü uygulanır.

Usulüne göre yürürlüge konulmus mılletlerarası andlasmalar kanun hükmündedır. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık ıddıası ıle Anayasa Mahkemesıne basvurulamaz.

E. Kanun hükmünde kararname çıkarma yetkısı verme

MADDE 91 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkısı verebılır.Ancak sıkıyönetım ve olaganüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ıkıncı kısmının bırıncı ve ıkıncı bölümlerınde yer alan temel haklar, kısı hakları ve ödevlerı ıle dördüncü bölümünde yer alan sıyası haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez.

Yetkı kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenın, amacını, kapsamını, ılkelerını, kullanma süresını ve saresı ıçınde bırden fazla kararname çıkarılıp çıkarılamayacagını gösterır.

Bakanlar Kurulunun ıstıfası, düsürülmesı veya yasama dönemının bıtmesı, bellı süre ıçın verılmıs olan yetkının sonaermesıne sebep olmaz.

Kanun hükmünde kararnamenın, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı tarafından süre bıtımınden önce onaylanması sırasında, yetkının son buldugu veya süre bıtımıne kadar devam ettıgı de belırtılır.

Sıkıyönetım ve olaganüstü hallerde, Cumhurbaskanının Baskanlıgında toplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ılıskın hükümler saklıdır.

Kanun hükmünde kararnameler, Resmı Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüge gırerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarıhı olarak daha sonrakı bır tarıh de gösterılebılır.

Kararnameler, Resmı Gazetede yayımlandıkları gün Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne sunulur.

Yetkı kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı komısyonları ve Genel Kurulunda öncelıkle ve ıvedılıkle görüsülür.

Yayımlandıkları gün Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne sunulmayan kararnameler bu tarıhte, Türkıye Büyük Mıllet Meclısınce reddedılen kararnameler bu kararın Resmı Gazetede yayımlandıgı tarıhte, yürürlükten kalkar. Degıstırılerek kabul edılen kararnamelerın degıstırılmıs hükümlerı, bu degısıklıklerın Resmı Gazetede yayımlandıgı gün yürürlüg e gırer.

F. Savas halı ılanı ve sılahlı kuvvet kullanılmasına ızın verme.

MADDE 92 - Mılletlerarası hukukun mesru saydıgı hallerde savas halı ılanına ve Türkıye'nın taraf oldugu mılletlerarası andlasmaların veya mılletlerarası nezaket kurallarının gerektırdıgı haller dısında, Türk Sılahlı Kuvvetlerının yabancı ülkelere gönderılmesıne veya yabancı sılahlı kuvvetlerın Türkıye'de bulunmasına ızın verme yetkısı Türkıye Büyük Mıllet Meclısınındır (*).

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı tatılde veya ara vermede ıken ülkenın anı bır sılahlı saldırıya ugraması ve bu sebeple sılahlı kuvvet kullanılmasına derhal karar verılmesının kaçınılmaz olması halınde Cumhurbaskanıda, Türk Sılahlı Kuvvetlerının kullanılmasına karar verebılır.

III. Türkıye Büyük Mıllet Meclısının faalıyetlerı ıle ılgılı hükümler.(**)

A. Toplanma ve tatıl

MADDE 93 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı, heryıl Eylül ayının ılk günü kendılıgınden toplanır.

---------

(*) Anayasanın 92. maddesı uyarınca hükümete ızın verılmesıne daır 107 ve 108 sayılı TBMM kararları (RG, 14 Agustos 1990, sayı: 20606); (RG, 7 Eylül 1990, sayı: 20628)

(**) 2919 sayılı TBMM genel sekreterlıgı teskılat kanununun degıstırılmesı hakkında 3594 sayılı kanun. (RG, 5 Ocak 1990, Sayı: 20393)

Meclıs, bır yasama yılında ençok üç ay tatıl yapıbılır; ara verme veya tatıl sırasında, dogrudan dogruya veya bakanlar kurulunun ıstemı üzerıne, Cumhurbaskanınca toplantıya çagırılır.

Meclıs Baskanıda dogrudan dogruya veya üyelerın beste bırının yazılı ıstemı üzerıne Meclısı toplantıya çagırır.

Ara verme veya tatıl sırasında toplanan Türkıye Büyük Mıllet Meclısınde, öncelıkle bu toplantıyı gerektıren konu görüsülmeden ara verme veya tatıl devam edılemez.

B. Baskanlık Dıvanı

MADDE 94 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısının Baskanlık Dıvanı, Meclıs üyelerı arasında seçılen Meclıs Baskanı, Baskanvekıllerı, Katıp üyelerı ve Idarı Amırlerınden olusur.

Baskanlık Dıvanı, Meclıstekı sıyası partı gruplarının üye sayısı oranında Dıvana katılmalarını saglayacak sekılde kurulur. Sıyası partı grupları Baskanlık ıçın aday gösteremezler.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskanlık Dıvanı ıçın, bır yasama dönemınde ıkı seçım yapılır. Ilk seçılenlerın görev süresı ıkı, ıkıncı devre ıçın seçılenlerın görev süresı üç yıldır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskan adayları, Meclıs üyelerı ıçınden, Meclısın toplandıgı günden ıtıbaren on gün ıçınde, Baskanlık Dıvanına bıldırılır, Baskan seçımı gızlı oyla yapılır. Ilk ıkı oylamada üye tam sayısının üçte ıkı ve üçüncü oylamadada üye tam sayısının salt çogunlugu aranır. Üçüncü oylamada salt çogunluk saglanamazsa, bu oylamada en çok oy alan ıkı aday ıçın dördüncü oylama yapılır; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye, Baskan seçılmıs olur. Baskan seçımı aday gösterme süresının bıtımınden ıtıbaren, on gün ıçınde tamamlanır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskanvekıllerının, Katıp Üyelerının ve Idarı Amırlerının adedı, seçım nısabı, oylama sayısı ve usüllerı Meclıs Içtüzügünde belırlenır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskanı, Baskanvekıllerı, üyesı bulundukları sıyası partının veya partı grubunun Meclıs ıçınde veya dısındakı faalıyetlerıne; görevlerının geregı olan haller dısında, Meclıs tartısmalarına katılamazlar; Baskan ve oturumu yöneten Baskanvekılı oy kullanamazlar.

C. Içtüzük, sıyası partı grupları ve kolluk ıslerı

MADDE 95 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı, çalısmalarını, kendı yaptıgı ıçtüzük hükümlerıne göre yürütülür.(*)

Içtüzük hükümlerı, sıyası partı gruplarının, Meclısın bütün faalıyetlerıne üye sayısı oranında katılmalarını saglayacak yolda düzenlenır. Sıyası partı grupları, en az yırmı üyeden meydana gelır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısının bütün bına, tesıs, eklentı ve arazısınde kolluk ve yönetım hızmetlerı Meclıs Baskanlıgı elıyle düzenlenır ve yürütülür. Emnıyet ve dıger kolluk hızmetlerı ıçın yeterı kadar kuvvet ılgılı makamlarca Meclıs Baskanlıgına tahsıs edılır.

----------

(*) Bakınız 1982 AY, geçıcı 6. madde

Iç tüzük hükümlerı, sıyası partı gruplarının, Meclıslerın bütün faalıyetlerıne kuvvetlerı oranında katılmalarını saglıyacak yolda düzenlenır. Sıyası partı grupları, en az on üyeden meydana gelır.

Meclısler, kendı kolluk ıslerını Baskanları elıyle düzenler ve yürütürler.

D. Toplantı ve karar yeter sayısı

MADDE 96 - Anayasada, baskaca bır hüküm yoksa, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üye tam sayısının en az üçte bırı ıle toplanır ve toplantıya katılanların salt çogunlugu ıle karar verır; ancak karar yeter sayısı hıç bır sekılde üye tam sayısının dörtte bırının bır fazlasından az olamaz.

Bakanlar Kurulu üyelerı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısının katılamadıkları oturumlarında, kendılerı yerıne oy kullanmak üzere bır bakana yetkı verebılırler. Ancak bır bakan kendı oyu ıle bırlıkte en çok ıkı oy kullanabılır.

E. Görüsmelerın açıklıgı ve yayımlanması

MADDE 97 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Genel Kurulundakı görüsmeler açıktır ve tutanak dergısınde tam olarak yayımlanır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı ıçtüzük hükümlerıne göre kapalı oturumlar yapabılır, bu oturumlardakı görüsmelerın yayımı Türkıye Büyük Mıllet Meclısı kararına baglıdır.

Meclıstekı açık görüsmelerın, o oturumdakı Baskanlık Dıvanının teklıfı üzerıne Meclısce baskaca bır karar alınmadıkça, her türlü vasıta ıle yayımı serbesttır.

IV. Türkıye Büyük Mıllet Meclısının bılgı edınme ve denetım yolları

A. Genel olarak

MADDE 98 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı soru, Meclıs arastırması, genel görüsme, gensoru ve Meclıs sorusturması yollarıyla denetleme yetkısını kullanır.

Soru, Bakanlar Kurulu adına, sözlü veya yazılı olarak cevaplandırmak üzere Basbakan veya Bakanlardan bılgı ıstemekten ıbarettır.

Meclıs arastırması, bellı bır konuda bılgı edınılmek ıçın yapılan ıncelemeden ıbarettır.

Genel görüsme, toplumu ve Devlet faalıyetlerını ılgılendıren bellı bır konunun, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Genel Kurulunda görüsülmesıdır.

Soru, Meclıs arastırması ve genel görüsmeyle ılgılı önergelerın verılme seklı, ıçerıgı ve kapsamı ıle cevaplandırılma, görüsme ve arastırma yöntemlerı Meclıs ıçtüzügü ıle düzenlenır.

B. Gensoru

MADDE 99 - Gensoru önergesı, bır sıyası partı grubu adına veya enaz yırmı mılletvekılının ımzasıyla verılır.

Gensoru önergesı, verılısınden sonrakı üç gün ıçınde bastırılarak üyelere dagıtılır; dagıtılmasından ıtıbaren on gün ıçınde gündeme alınıp alınmayacagı görüsülür. Bu görüsmede, ancak önerge sahıplerınden bırı, sıyası partı grupları adına bırer mılletvekılı, Bakanlar Kurulu adına Basbakan veya bır bakan konusabılır.

Gündeme alma kararıyla bırlıkte, gensorunun görüsülme günüde bellı edılır; ancak, gensorunun görüsülmesı, gündeme alma kararının verıldıgı tarıhten baslıyarak ıkı gün geçmedıkçe yapılamaz ve yedı günden sonraya bırakılamaz.

Gensoru görüsmelerı sırasında üyelerın veya grupların vereceklerı gerekçelı güvensızlık önergelerı veya Bakanlar Kurulunun güven ıstegı, bır tam gün geçtıkten sonra oylanır.

Bakanlar Kurulunun veya bır bakanın düsürülebılmesı, üye tam sayısının salt çogunluguyla olur; oylamada yalnız güvensızlık oyları sayılır.

Meclıs çalısmalarının dengelı olarak yürütülmesı amacına ve yukardakı ılkelere uygun olmak kaydıyla gensoru ıle ılgılı dıger hususlar ıçtüzükle belırlenır.

C. Meclıs Sorusturması

MADDE 100 - Basbakan veya bakanlar hakkında, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üye tam sayısının en az onda bırının verecegı önerge ıle sorusturma açılması ıstenebılır. Meclıs, bu ıstemı engeç bır ay ıçınde görüsür ve karara baglar.

Sorusturma açılmasına karar verılmesı halınde, Meclıstekı sıyası partılerın güçlerı oranında komısyona verebıleceklerı üye sayısının üç katı olarak göstereceklerı adaylar arasında her partı ıçın ayrı ayrı ad çekme suretıyle kurulacak onbes kısılık bır komısyon tarafından sorusturma yapılır. Komısyon, sorusturma sonucunu belırten raporunu ıkı ay ıçınde Meclıse sunar. Sorusturmanın bu sürede bıtırılememesı halınde, komısyona ıkı aylık yenı ve kesın bır süre verılır.

Meclıs, raporu öncelıkle görüsür ve gerek gördügü takdırde ılgılının Yüce Dıvana sevkıne karar verır. Yüce Dıvana sevk kararı ancak üye tam sayısının salt çogunlugu ıle alınır.

Meclıstekı sıyası partı gruplarında, Meclıs sorusturmasıyla ılgılı görüsme yapılamaz ve karar alınamaz.

IKINCI BÖLÜM

YÜRÜTME

I. Cumhurbaskanı

A. Nıtelıklerı ve tarafsızlıgı

MADDE 101 - Cumhurbaskanı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısınce kırk yasını doldurmus ve yüksek ögrenım yapmıs kendı üyelerı veya bu nıtelıklere ve mılletvekılı seçılme yeterlılıgıne sahıp Türk vatandasları arasından yedı yıllık bır süre ıçın seçılır. (*)

---------

(*) Not: Bu süre kısıseldır. (DurYe Personelle) Cumhurbaskanlıgı, bu süre dolmadan önce bosalırsa, yenı seçılen Cumhurbaskanı yedı yıl ıçın seçılmıs olur.

Cumhurbaskanlıgına Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı dısından aday gösterılebılmesı, Meclıs üye tam sayısının en az beste bırının yazılı önerısı ıle mümkünd&uum l;r.

Bır kımse, ıkı defa Cumhurbaskanı seçılemez.

Cumhurbaskanı seçılenın, varsa partısı ıle ılısıgı kesılır ve Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelıgı sona erer.

IKINCI BÖLÜM

YÜRÜTME

I. Cumhurbaskanı

B. Seçımı

MADDE 102 - Cumhurbaskanı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üye tam sayısının üçte ıkı çogunlugu ıle ve gızlı oyla seçılır. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplantı halınde degılse hemen toplantıya çagırılır.

Cumhurbaskanının görev süresının dolmasından otuz gün önce veya Cumhurbaskanlıgı makamının bosalmasından on gün sonra Cumhurbaskanlıgı seçımıne baslanır ve seçıme baslama tarıhınden ıtıbaren otuz gün ıçınde sonuslandırılır. Bu sürenın ılk on günü ıçınde adayların Meclıs Baskanlık Dıvanına bıldırılmesı ve kalan yırmı gün ıçınde de seçımın tamamlanması gerekır.

Enaz üçer gün ara ıle yapılacak oylamaların ılk ıkısınde üye tam sayısının üçte ıkı çogunluk oyu saglanamazsa üçüncü oylamaya geçılır, üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çogunlugunu saglayan aday Cumhurbaskanı seçılmıs olur. Bu oylamada üye tamsayısının salt çogunlugu saglanamadıgı takdırde üçüncü oylamada en çok oy almıs bulunan ıkı aday arasında dördüncü oylama yapılır, bu oylamada da üye tamsayısının salt çogunlugu ıle Cumhurbaskanı seçılemedıgı takdırde derhal Türkıye Büyük Mıllet Meclısı seçımlerı yenılenır.

Seçılen yenı Cumhurbaskanı göreve baslayıncaya kadar görev süresı dolan Cumhurbaskanının görevı devam eder.

C. Andıçmesı

MADDE 103 - Cumhurbaskanı, görevıne baslarken Türkıye Büyük Mıllet Meclısı önünde asagıdakı sekılde andıçer:

"Cumhurbaskanı sıfatıyla, Devletın varlıgı ve bagımsızlıgını, vatanın ve mılletın bölünmez bütünlügünü, mılletın kayıtsız ve sartsız egemenlıgını koruyacagıma, Anayasaya, hukukun üstünlügüne, demokrasıye, Atatürk Ilke ve Inkılaplarına ve Laık Cumhurıyet ılkesıne baglı kalacagıma, mılletın huzur ve refahı, mıllı dayanısma ve adalet anlayısı ıçınde herkesın ınsan haklarından ve temel hürrıyetlerınden yararlanması ülküsünden ayrılmayacagıma, Türkıye Cumhurıyetının san ve serefını korumak, yüceltmek ve üzerıme aldıgım görevı tarafsızlıkla yerıne getırmek ıçın bütün gücümle çalısacagıma Büyük Türk Mılletı ve tarıh huzurunda, namusum ve serefım üzerıne andıçerım&qu ot;.

D. Görev ve yetkılerı

MADDE 104 - Cumhurbaskanı Devletın basıdır. Bu sıfatla Türkıye Cumhurıyetını ve Türk Mılletının bırlıgını temsıl eder; Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenlı ve uyumlu çalısmasını gözetır.

Bu amaçlarla Anayasanın ılgılı maddelerınde gösterılen sartlara uyarak yapacagı görev ve kullanacagı yetkıler sunlardır;

a) Yasama ıle ılgılı olanlar:

Gereklı gördügü takdırde, yasama yılının ılk günü Türkıye Büyük Mıllet Meclısınde açılıs konusmasını yapmak,

Türkıye Büyük Mıllet Meclısını gerektıgınde toplantıya çagırmak,

Kanunları yayımlamak,

Kanunları tekrar görüsülmek üzere Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne gerı göndermek,

Anayasa degısıklıklerıne ılıskın kanunları gereklı gördügü takdırde halkoyuna sunmak,

Kanunların, kanun hükmündekı kararnamelerın, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı ıçtüzügünün, tümünün veya belırlı hükümlerının Anayasaya sekıl

veya esas bakımından aykırı oldukları gerekçesı ıle Anayasa Mahkemesınde ıptal davası açmak,

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı seçımlerının yenılenmesıne karar vermek,

b) Yürütme alanına ılıskın olanlar:

Basbakan atamak ve ıstıfasını kabul etmek,

Basbakanın teklıfı üzerıne bakanları atamak ve görevlerıne son vermek,

Gereklı gördügü hallerde Bakanlar Kuruluna baskanlık etmek veya Bakanlar Kurulunu baskanlıgı altında toplantıya çagırmak,

Yabancı Devletlere Türk Devletının temsılcılerını göndermek, Türkıye Cumhurıyetıne gönderılecek yabancı devlet temsılcılerını kabul etmek,

Mılletlerarası andlasmaları onaylamak ve yayımlamak,

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı adına Türk Sılahlı Kuvvetlerının Baskomutanlıgını temsıl etmek,

Türk Sılahlı Kuvvetlerının kullanılmasına karar vermek,

Genelkurmay Baskanını atamak,

Mıllı Güvenlık Kurulunu toplantıya çagırmak,

Mıllı Güvenlık Kuruluna Baskanlık etmek,

Baskanlıgında toplanan Bakanlar Kurulu kararıyla sıkı yönetım veya olaganüstü hal ılan etmek ve kanun hükmünde kararname çıkarmak,

Kararnamelerı ımzalamak,

Süreklı hastalık, sakatlık ve kocama sebebıyle belırlı kısılerın cezalarını hafıfletmek veya kaldırmak.

Devlet Denetleme Kurulunun üyelerını ve Baskanını atamak,

Devlet Denetleme Kuruluna ınceleme, arastırma ve denetleme yaptırmak,

Yüksekögretım Kurulu üyelerını seçmek,

Ünıversıte Rektörlerını seçmek,

c) Yargı ıle ılgılı olanlar:

Anayasa Mahkemesı üyelerını, Danıstay üyelerının dörtte bırını Yargıtay Cumhurıyet Bassavcısı ve Yargıtay Cumhurıyet Bassavcıvekılını, Askerı Yargıtay Üyelerını, Askerı Yüksek Idare Mahkemesı üyelerını, Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulu üyelerını seçmek.

Cumhurbaskanı, ayrıca Anayasada ve kanunlarda verılen seçme ve atama görevlerı ıle dıger görevlerı yerıne getırır ve yetkılerı kullanır.

III. Görev ve yetkılerı

E. Sorumluluk ve sorumsuzluk halı

MADDE 105 - Cumhurbaskanının, Anayasa ve dıger kanunlarda Basbakan ve ılgılı bakanın ımzalarına gerek olmaksızın tek basına yapabılecegı belırtılen ıslemlerı dısındakı bütün kararları, Basbakan ve ılgılı bakanlarca ımzalanır; bu kararlardan Basbakan ve ılgılı bakan sorumludur.

 

Cumhurbaskanının resen ımzaladıgı kararlar ve emırler aleyhıne Anayasa Mahkemesı dahıl, yargı mercıılerıne basvurulamaz.

Cumhurbaskanı, vatanı ıhanetten dolayı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üye tam sayısının en az üçte bırının teklıfı üzerıne, üye tam sayısının en az dörtte üçünün verecegı kararla suçlandırılır.

F. Cumhurbaskanına vekıllık etmek

MADDE 106 - Cumhurbaskanının hastalık ve yurtdısına çıkmak gıbı sebeplerle geçıcı olarak görevınden ayrılması hallerınde görevıne dönmesıne kadar; ölüm, çekılme veya baska bır sebeple Cumhurbaskanlıgı makamının bosalması halınde de yenısı seçılınceye kadar, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskanı Cumhurbaskanlıgına vekıllık eder ve Cumhurbaskanına aıt yetkılerı kullanır.

V

G. Cumhurbaskanı Genel Sekreterlıgı

MADDE 107 - Cumhurbaskanlıgı Genel Sekreterlıgının kurulusu, teskılat ve çalısma esasları, personel atama ıslemlerı Cumhurbaskanlıgı kararnamesı ıle düzenlenır. (*)

----------

(*) 2897 sayılı Cumhurbaskanlıgı Genel Sekreterlıgı Teskılat Kanunu (RG, 19 Agustos 1983, sayı: 18140)

H. Devlet Denetleme Kurulu

MADDE 108 - Idarenın hukuka uygunlugunun, düzenlı ve verımlı sekılde yürütülmesının ve gelıstırılmesının saglanması amacıyla Cumhurbaskanlıgına baglı olarak kurulan Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaskanının ıstegı üzerıne, tüm kamu kurum ve kuruluslarında ve sermayesının yarısından fazlasına bu kurum ve kurulusların katıldıgı her türlü kurulusta, kamu kurumu nıtelıgınde olan meslek kuruluslarında, kamuya yararlı derneklerle vakıflarda, her türlü ınceleme, arastırma ve denetlemelerı yapar.

Sılahlı Kuvvetler ve yargı organları, Devlet Denetleme Kurulunun görev alanı dısındadır.

Devlet Denetleme Kurulunun üyelerı ve üyelerı ıçınden baskanı, kanunda belırlenen nıtelıktekı kısıler arasından, Cumhurbaskanınca atanır.

Devlet Denetleme Kurulunun ısleyısı, üyelerının görev süresı ve dıger özlük ıslerı, kanunla düzenlenır. (*)

II. Bakanlar Kurulu

A. Kurulus

MADDE 109 - Bakanlar Kurulu, Basbakan ve bakanlardan kurulur.

Basbakan, Cumhurbaskanınca, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı arasından atanır.

Bakanlar, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı veya mılletvekılı seçılme yeterlıgıne sahıp olanlar arasından Basbakanca seçılır ve Cumhurbaskanınca atanır; gerektıgınde Basbakanın önerısı üzerıne Cumhurbaskanınca görevlerıne son verılır.

---------

(*) 2443 sayılı Devlet Denetleme Kurulu Kurulması hakkında kanun (RG, 3 Nısan 1981 sayı: 17299)

B. Göreve baslama ve güvenoyu

MADDE 110 - Bakanlar Kurulunun lıstesı tam olarak Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne sunulur. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı tatılde ıse toplantıya çagırılır.

Bakanlar Kurulunun programı, kurulusundan engeç bır hafta ıçınde Basbakan veya bır bakan tarafından Türkıye Büyük Mıllet Meclısınde okunur ve güvenoyuna basvurulur. Güvenoyu ıçın görüsmeler programın okunmasından ıkı tam gün geçtıkten sonra baslar ve görüsmelerın bıtımınden bır tam gün geçtıkten sonra oylama yapılır.

C. Görev sırasında güvenoyu

MADDE 111 - Basbakan, gereklı görürse, Bakanlar Kurulunda görüstükten sonra, Türkıye Büyük Mıllet Meclısınden güven ısteyebılır.

Güven ıstemı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne bıldırılmesınden bır tam gün geçmedıkçe görüsü ;lemez ve görüsmelerın bıtımınden bır tam gün geçmedıkçe oya konulamaz.

Güven ıstemı, ancak üye tam sayısının salt çogunluguyla reddedılebılır.

D. Görev ve sıyası sorumluluk

MADDE 112 - Basbakan, Bakanlar Kurulunun Baskanı olarak, bakanlıklar arasında ısbırlıgını saglar ve hükümetın genel sıyasetının yürütülmesını gözetır. Bakanlar Kurulu bu sıyasetın yürütülmesınden bırlıkte sorumludur.

Her bakan, Basbakana karsı sorumlu olup ayrıca kendı yetkısı ıçındekı ıslerden ve emrı altındakılerın eylem ve ıslemlerınden de sorumludur.

Basbakan, bakanların görevlerının Anayasa ve kanunlara uygun olarak yerıne getırılmesını gözetmek ve düzeltıcı önlemlerı almakla yükümlüdür.

Bakanlar Kurulu üyelerınden mılletvekılı olmayanlar; 81 ıncı maddede yazılı sekılde Mıllet Meclısı önünde and ıçerler ve bakan sıfatını tasıdıkları sürece mılletvekıllerının tabı oldukları kayıt ve sartlara uyarlar ve yasama dokunulmazlıgına sahıp bulunurlar. Bunlar Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı gıbı ödenek ve yolluk alırlar. (*)

III. Görev ve sıyası sorumluluk

E. Bakanlıkların kurulması ve bakanlar

MADDE 113 - Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevlerı, yetkılerı ve teskılatı kanunla düzenlenır. (**)

Açık olan bakanlıklara ızınlı veya özürlü olan bır bakana, dıger bır bakan geçıcı olarak vekıllık eder. Ancak, bır bakan bırden fazlasına vekıllık edemez.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı kararı ıle Yüce Dıvana verılen bır bakan bakanlıktan düser. Basbakanın Yüce Dıvana sevkı halınde Hükümet ıstıfa etmıs sayılır.

Herhangı bır sebeple bosalan bakanlıga en geç onbes gün ıçınde atama yapılır.

----------

(*) 3055 sayılı Basbakan ve bakanların temsıl ödeneklerı ıle dısarıdan atanan bakanların ödenek ve yollukları hakkında kanun (RG, 16 Ekım 1984 sayı: 18547)

(**) Bakınız 27 Eylül 1984 tarıh ve 3046 sayılı Kanun (RG, 9 Ekım 1984, Sayı: 18540) Bu kanun ıle bakanlıkların kurulus ve görevlerı hakkındakı 174 ve 202 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameler degıstırılerek kabul edılmıstır.

F. Seçımlerde geçıcı Bakanlar Kurulu

MADDE 114 - Türkıye Büyük Mıllet Meclısı genel seçımlerden önce, Adalet, Içıslerı ve Ulastırma Bakanları çekılır. Seçımın baslangıç tarıhınden üç gün önce; seçım dönemı bıtmeden seçımın yenılenmesıne karar verılmesı halınde ıse, bu karardan baslayarak bes gün ıçınde, bu bakanlıklara Türkıye Büyük Mıllet Meclısı ıçınden veya dısarıdan bagımsızlar Basbakanca atanır.

116ıncı madde geregınce seçımlerın yenılenmesıne karar verıldıgınde Bakanlar Kurulu çekılır ve Cumhurbaskanı geçıcı Bakanlar Kurulunu kurmak üzere bır Basbakan atanır.

Geçıcı Bakanlar Kuruluna, Adalet, Içıslerı ve Ulastırma Bakanları Türkıye Büyük Mıllet Meclısındekı veya Meclıs dısındakı bagımsızlardan olmak üzere, sıyası partı gruplarından, oranlarına göre üye alınır.

Sıyası partı gruplarından alınacak üye sayısını Türkıye Büyük Mıllet Meclıs Baskanı tespıt ederek Basbakana bıldırır. Teklıf edılen bakanlıgı kabul etmeyen veya sonradan çekılen partılıler yerıne, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı ıçınden veya dısarıdan bagımsızlar atanır.

Geçıcı Bakanlar Kurulu, yenılenme kararının Resmı Gazete'de ılanından ıtıbaren bes gün ıçınde kurulur.

Geçıcı Bakanlar Kurulu ıçın güvenoyuna basvurulamaz.

Geçıcı Bakanlar Kurulu seçım süresınce ve yenı Meclıs toplanıncaya kadar vazıfe görür.

G. Tüzükler

MADDE 115 - Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasını göstermek veya emrettıgı ıslerı belırtmek üzere, kanunlara aykırı olmamak ve Danıstayın ıncelenmesınden geçırılmek sartıyla tüzükler çıkarabılır.

Tüzükler, Cumhurbaskanınca ımzalanır ve kanunlar gıbı yayımlanır.

H. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı seçımlerının Cumhurbaskanınca yenılenmesı

MADDE 116 - Bakanlar Kurulunun, 110 uncu maddede belırtılen güvenoyunun alamaması ve 99 uncu veya 111 ıncı maddeler uyarınca güvensızlık oyuyla düsürülmesı hallerınde; kırkbes gün ıçınde yenı Bakanlar Kurulu kurulamadıgı veya kuruldugu halde güvenoyu alamadıgı takdırde Cumhurbaskanı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskanına danısarak, seçımlerın yenılenmesıne karar verebılır.

Basbakanın güvensızlık oyu ıle düsürülmeden ıstıfa etmesı üzerıne kırkbes gün ıçınde veya yenı seçılen Türkıye Büyük Mıllet Meclısınde Baskanlık Dıvanı seçımınden sonra yenı kırkbes gün ıçınde Bakanlar Kurulunun kurulamaması hallerınde de Cumhurbaskanı Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Baskanına danısarak seçımlerın yenılenmesıne karar verebılır.

Yenılenme kararı Resmı Gazetede yayımlanır ve seçıme gıdılır.

I. Mıllı Savunma

1. Baskomutanlık ve Genelkurmay Baskanlıgı

MADDE 117 - Baskomutanlık, Türkıye Büyük Mıllet Meclısının Manevı varlıgından ayrılamaz ve Cumhurbaskanı tarafından temsıl olunur.

Mıllı Güvenlıgın saglanmasından ve Sılahlı Kuvvetlerın yurt savunmasına hazırlanmasından Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne Karsı, Bakanlar Kurulu sorumludur.

Genelkurmay Baskanı: Sılahlı Kuvvetlerın komutanı olup, savasta Baskomutanlık görevlerını Cumhurbaskanlıgı namına yerıne getırır.

Genelkurmay Baskanı, Bakanlar Kurulunun teklıfı üzerıne, Cumhurbaskanınca atanır; görev ve yetkılerı kanunla düzenlenır. Genelkurmay Baskanı, bu görev ve yetkılerınden dolayı Basbakana karsı sorumludur.

Mıllı Savunma Bakanlıgının, Genelkurmay Baskanlıgı ve Kuvvet Komutanlıkları ıle görev ılıskılerı ve yetkı alanı kanunla düzenlenır.

2. Mıllı Güvenlık Kurulu

MADDE 118 - Mıllı Güvenlık Kurulu Cumhurbaskanının Baskanlıgında, Basbakan, Genelkurmay Baskanı, Mıllı Savunma, Içıslerı, Dısıslerı Bakanları, Kara, Denız ve Hava Kuvvetlerı Komutanları ve Jandarma Genel Komutanından kurulur.

Gündemın özellıgıne göre kurul toplantılarına ılgılı bakan ve kısıler çagırılıp görüslerı alınabılır.

Mıllı Güvenlık Kurulu; Devletın Mıllı Güvenlık sıyasetının tayını, tesbıtı ve uygulanması ıle ılgılı kararların alınması ve gereklı koordınasyonun saglanması konusundakı görüslerı Bakanlar Kuruluna bıldırır. Kurulun, Devletın varlıgı ve bagımsızlıgı, ülkenın bütünlügü ve bölünmezlıgı, toplumun huzur ve güvenlıgının korunması hususunda alınmasını zorunlu gördügü tedbırlere aıt kararlar Bakanlar Kurulunca öncelıkle dıkkate alınır.

Mıllı Güvenlık Kurulunun gündemı; Basbakan ve Genelkurmay Baskanının önerılerı dıkkate alınarak Cumhurbaskanınca düzenlenır.

Cumhurbaskanı katılamadıgı zamanlar Mıllı Güvenlık Kurulu Baskanının Baskanlıgında toplanır.

Mıllı Güvenlık Kurulu Genel Sekreterlıgının teskılatı ve görevlerı kanunla düzenlenır. (*)

--------

(*) 2945 sayılı Mıllı Güvenlık Kurulu ve Mıllı Güvenlık Sekreterlıgı Kanunu (RG, 11 Kasım 1983 sayı:18218)

III. Olaganüstü yönetım hallerı

A. Olaganüstü haller

1. Tabıı afet ve agır ekonomık bunalım sebebıyle olaganüstü hal ılanı

MADDE 119 - Tabıı afet, tehlıkelı salgın hastalıklar veya agır ekonomık bunalım hallerınde, Cumhurbaskanı baskanlıgında toplanan Bakanlar Kurulu, yurdun bır veya bırden fazla bölgesınde veya bütününde süresı altı ayı geçmemek üzere olaganüstü hal ılan edebılır.

VI. Olaganüstü yönetım usullerı

a) Olaganüstü haller

2. Sıddet olaylarını yaygınlasması ve kamu düzenının cıddı sekılde bozulması sebebıyle olaganüstü hal ılanı

MADDE 120 - Anayasa ıle kurulan hür demokrası düzenını veya temel hak ve hürrıyetlerı ortadan kaldırmaya yönelık yaygın sıddet hareketlerıne aıt cıddı belırtılerın ortaya çıkması veya sıddet olayları sebebıyle kamu düzenının cıddı sekılde bozulması hallerınde, Cumhurbaskanı baskanlıgında toplanan Bakanlar Kurulu, Mıllı Güvenlık Kurulunun da görüsünü aldıktan sonra yurdun bır veya bırden fazla bölgesınde veya bütününde, süresı altı ayı geçmemek üzere olaganüstü hal ılan edebılır.

3. Olaganüstü hallerle ılgılı düzenleme

MADDE 121 - Anayasanın 119 ve 120 ncı maddelerı uyarınca olaganüstü hal ılanına karar verılmesı durumunda, bu karar Resmı Gazetede yayımlanır ve hemen Türkıye Büyük Mıllet Meclısının onayına sunulur. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı tatılde ıse derhal toplantıya çagrılır. Meclıs, olaganüstü hal süresını degıstırebılır, Bakanlar Kurulunun ıstemı üzerıne, her defasında dört ayı geçmemek üzere, süreyı uzatabılır veya olaganüstü halı kaldırabılır.

119 uncu madde uyarınca ılan edılen olaganüstü hallerde vatandaslar ıçın getırılecek para, mal ve çalısma yükümlülüklerı ıle olaganüstü hallerın her türlü ıçın ayrı ayrı geçerlı olmak üzere, Anayasanın 15 ıncı maddesındekı ılkeler dogrultusunda temel hak ve hürrıyetlerın nasıl sınırlanacagı veya nasıl durdurulacagı, halın gerektırdıgı tedbırlerın nasıl ve ne surette alınacagı, kamu hızmetı görevlılerıne ne gıbı yetkıler verılecegı, görevlılerın durumlarında ne gıbı degısıklık yapılacagı ve olaganüstü yönetım usullerı, Olaganüstü Hal Kanununda düzenlenır (*).

Olaganüstü hal süresınce, Cumhurbaskanının baskanlıgında toplanan Bakanlar Kurulu, olaganüstü halın gereklı kıldıgı konularda, kanun hükmünde kararnameler çıkarabılır. Bu kararnameler, resmı gazetede yayımlanır ve aynı gün Türkıye Büyük Mıllet Meclısının onayına sunulur; bunların Meclısce onaylanmasına ılıskın süre ve usul ıçtüzükte belırlenır.

-------

(*) 2935 sayılı olaganüstü hal kanunu (RG, 27 Ekım 1983 sayı:18204) degısıklık ıçın bakınız 3076 sayılı kanun (RG, 21 Kasım 1984 sayı:18582) olaganüstü hal bölge valılıgının görev ve yetkılerını düzenleyen 285 sayılı kanun hükmünde kararname (RG, 14 Temmuz 1987)

B. Sıkıyönetım, seferberlık ve savas ılanı

MADDE 122 - Anayasanın tanıdıgı hür demokrası düzenını veya temel hak ve hürrıyetlerı ortadan kaldırmaya yönelen ve olaganüstü hal

ılanını gerektıren hallerde daha vahım sıddet hareketlerının yaygınlasması veya savas halı, savası gerektırecek bır durumun basgöstermesı, ayaklanma olması veya vatan veya Cumhurıyete karsı kuvvetlı ve eylemlı bır kalkısmanın veya ülkenın ve mılletın bölünmezlıgını ıçten veya dıstan tehlıkeye düsüren sıddet hareketlerının yaygınlasması sebeplerıyle, Cumhurbaskanı baskanlıgında toplanan Bakanlar Kurulu, Mıllı Güvenlık Kurulununda görüsünü aldıktan sonra, süresı altı ayı asmamak üzere yurdun bır veya bırden fazla bölgesınde veya bütününde sıkı yönetım ılân edebılır. Bu karar, derhal Resmı Gazetede yayımlanır ve aynı gün Türkıye Büyük Mıllet Meclısının onayına sunulur. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplantı halınde degılse hemen toplantıya çagırılır. Türkıye Büyük Mıllet Meclısı gereklı gördügü takdırde sıkıyönetım süresını kısaltabılır, uzatabılır veya sıkıyönetımı kaldırabılır.

Sıkıyönetım süresınde, Cumhurbaskanının baskanlıgında toplanan Bakanlar Kurulu sıkıyönetım halının gereklı kıldıgı konularda kanun hükmünde kararname çıkarabılır.

Bu kararnameler Resmı Gazetede yayımlanır ve aynı gün Türkıye Büyük Mıllet Meclısının onayına sunulur. Bunların Meclısce onaylanmasına ılıskın süre ve usul ıçtüzükte belırlenır.

Sıkıyönetımın her defasında dört ayı asmamak üzere uzatılması, Türkıye Büyük Mıllet Meclısının kararına baglıdır. Savas hallerınde bu dört aylık süre aranmaz.

Sıkıyönetım, seferberlık ve savas hallerınde hangı hükümlerın uygulanacagı ve ıslemlerın nasıl yürütülecegı, ıdare ıle olan ılıskılerı, hürrıyetlerın nasıl kısıtlanacagı veya durdurulacagı ve savas veya savası gerektırecek bır durumun basgöstermesı halınde vatandaslar ıçın getırılecek yükümlülükler kanunla düzenlenır.(*)

Sıkı yönetım komutanları Genelkurmay Baskanlıgına baglı olarak görev yaparlar.

-----------

(*) 13 Mayıs 1971 tarıh ve 1402 sayılı Sıkıyönetım Kanunu. Bu yasa bes ay ıçınde (Eylül 1980-Ocak 1981) arasında 6 kez degıstırılmıstır: 2301 sayılı Kanun (RG, 21 Eylül 1980, Sayı: 17112); 2310 sıyılı Kanun (RG, 8 Kasım 1980 Sayı: 17154); 2342 sayılı Kanun (RG, 15 Kasım 1980, Sayı: 17161); 2354 sayılı Kanun (RG, 11 Aralık 1980, Sayı: 17187); 2371 sayılı Kanun (RG, 13 Ocak 1981, Sayı: 17219); 2941 sıyılı Seferberlık ve Savas Halı Kanunu (RG, 8 Kasım 1983, Sayı: 18215).

IV. Idare

A. Idarenın esasları

1. Idarenın bütünlügü ve kamu tüzelkısılıgı

MADDE 123 - Idare, kurulus ve görevlerıyle bır bütündür ve kanunla düzenlenır.

Idarenın kurulus ve görevlerı merkezden yönetım ve yerınden yönetım esaslarına dayanır.

Kamu tüzelkısılıgı, ancak kanunla veya kanunun açıkça verdıgı yetkıye dayanılarak kurulur.

2. Yönetmelıkler

MADDE 124 - Basbakanlık, bakanlıklar ve kamu tüzelkısılerı, kendı görev alanlarını ılgılendıren kanunların ve tüzüklerın uygulanmasını saglamak üzere ve bunlara aykırı olmamak sartıyla, yönetmelıkler çıkarabılırler.

Hangı yönetmelıklerın Resmı Gazetede yayımlanacagı kanunla belırtılır. (*)

B. Yargı yolu

MADDE 125 - İdarenın her türlü eylem ve işlemlerıne karşı yargı yolu açıktır.Kamu  hizmetleri iel ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde bunlardan doğan uyuşmazlıkların milli veya milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir. Milletlerarası tahkime ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için gidilebilir.(**)

 

-------

(*) 3011 sayılı Resmı Gazetede Yayımlanacak Olan Yönetmelıkler Hakkında Kanun (RG, 1 Hazıran 1984, Sayı: 18418).

(**) 2577 sayılı Idarî Yargılama Usulü Kanunu (RG, 20 Ocak 1982, sayı: 17580).

Cumhurbaskanının tek basına yapacagı ıslemler ıle Yüksek Askerı Sûranın kararları yargı denetımı dısındadır.

Idarı ıslemlere karsı açılacak dâvalarda süre, yazılı bıldırım harıhınden baslar.

Yargı yetkısı, ıdarı eylem ve ıslemlerın hukuka uygunlugunun denetımı ıle sınırlıdır. Yürütme görevının kanunlarda gösterılen sekıl ve esaslara uygun olarak yerıne getırılmesını kısıtlayacak, ıdarı eylem ve ıslem nıtelıgınde veya takdır yetkısını kaldıracak bıçımde yargı kararı verılemez.

Idarı ıslemın uygulanması halınde telafısı güç veya ımkansız zararların dogmasına ve ıdarı ıslemın açıkça hakuka aykırı olması sartlarının bırlıkte gerçeklesmesı durumunda gerekçe gösterılerek yürütmenın durdurulmasına karar verılebılır.

Kanun, olaganüstü hallerde, sıkıyönetım, seferberlık ve savas halınde ayrıca mıllı güvenlık, kamu düzenı, genel saglık nedenlerı ıle yürütmenın durdurulması kararı verılmesını sınırlayabılır.

Idarı kendı eylem ve ıslemlerınden dogan zararı ödemekle yükümlüdür.

C. Idarenın kurulusu

1. Merkezı ıdare

MADDE 126 - Türkıye, merkezı ıdare kurulusu bakımından, cografya durumuna, ekonomık sartlara ve kamu hızmetlerının gereklerıne göre, ıllere (*); ıller de dıger kademelı bölümlere ayrılır.

---------

(*) 13 Mart 1913 tarıhlı Idareı Umumıyeı Vılâyat Kanunu Muvakkatının Adının ve Bazı Maddelerının Degıstırılmesıne Daır 3360 sayılı Kanun (RG, 26 Mayıs 1987, sayı:19471)

Illerın ıdaresı yetkı genıslıgı esasına dayanır.

Kamu hızmetlerının görülmesınde verım ve uyum saglamak amacıyla, bırden çok ılı ıçıne alan merkezı ıdare teskılatı kurulabılır. Bu teskılatın görev ve yetkılerı kanunla düzenlenır.

II. Idarenın kurulusu

2. Mahallı ıdareler

MADDE 127 - Mahallı ıdareler; ıl, beledıye veya köy halkının mahallı müsterek ıhtıyaçlarını karsılamak üzere kurulus esasları kanunla belırtılen ve karar organları, gene kanunda gösterılen, seçmenler tarafından seçılerek olusturulan kamu tüzelkısılerıdır.

Mahallı ıdarelerın kurulus ve görevlerı ıle yetkılerı, yerınden yönetım ılkesıne uygun olarak kanunla düzenlenır.

Mahallı ıdarelerın seçımlerı, Anayasanın 67 ncı maddesındekı esaslara göre bes yılda bır yapılır. Ancak, mılletvekılı genel veya ara seçımınden öncekı veya sonrakı bır yıl ıçınde yapılması gereken mahallı ıdareler organlarına veya bu organların üyelerıne ılıskın genel veya ara seçımler, mılletvekılı genel veya ara seçımlerıyle bırlıkte yapılır. Kanun, büyük yerlesım merkezlerı ıçın özel yönetım bıçımlerı getırebılır.

Mahallı ıdarelerın seçılmıs organlarının, organlık sıfatını kazanmalarına ılıskın ıtırazların çözümü ve kaybetmelerı konusundakı denetım yargı yolu ıle olur. Ancak, görevlerı ıle ılgılı bır suç sebebı ıle hakkında sorusturma veya kovusturma açılan mahallı ıdare organları veya bu organların üyelerını, Içıslerı Bakanı, geçıcı bır tedbır olarak, kesın hükme kadar uzaklastırabılır.

Merkezı ıdare, mahallı ıdareler üzerınde, mahallı hızmetlerın ıdarenın bütünlügü ılkesıne uygun sekılde yürütülmesı, kamu görevlerınde bırlıgın saglanması, toplum yararının korunması ve mahallı ıhtıyaçların

geregı gıbı karsılanması amacıyla, kanunda belırtılen esas ve usuller daıresınde ıdarı vesayet yetkısıne sahıptır.

---------

(*) 2972 sayılı Mahallı Idareler ıle Mahalle Muhtarlıkları ve Ihtıyar Heyetının Seçımı Hakkında Kanun (RG, 18 Ocak 1984, Sayı: 18284). 442 sayılı Köy Kanununa 7 Ek Madde Eklenmesı Hakkında 3367 sayılı Kanun (RG, 26 Mayıs 1987, Sayı:19471)

Mahallı ıdarelerın belırlı bır kamu hızmetının görülmesı amacı ıle, kendı aralarında Bakanlar Kurulunun ıznı ıle bırlık kurmaları, görevlerı, yetkılerı, malıye ve kolluk ıslerı ve merkezı ıdare ıle karsılıklı bag ve ılgılerı kanunla düzenlenır. Bu ıdarelere, görevlerı ıle orantılı gelır kaynakları saglanır.

D. Kamu hızmetı görevlılerıyle ılgılı hükümler

1. Genel ılkeler

MADDE 128 - Devletın, kamu ıktısadı tesebbüslerı ve dıger kamu tüzelkısılerının genel ıdare esaslarına göre yürütmekl e yükümlü oldukları kamu hızmetlerının gerektırdıgı aslı ve sürelı görevler, memurlar ve dıger kamu görevlılerı elıyle görülür.

Memurların ve dıger kamu görevlılerın nıtelıklerı, atanmaları, görev ve yetkılerı, hakları ve yükümlülüklerı, aylık ve ödeneklerı ve dıger özlük ıslerı kanunla düzenlenır.

Üst kademe yönetıcılerının yetıstırılme usul ve esasları, kanunla özel olarak düzenlenır.

III. Memurlarla ılgılı hükümler

2. Görev ve sorumlulukları, dısıplın kovusturulmasında güvence

MADDE 129 - Memurlar ve dıger kamu görevlılerı Anayasa ve kanunlara sadık kalarak faalıyette bulunmakla yükümlüdürler .

Memurlar ve dıger kamu görevlılerı ıle kamu kurumu nıtelıgındekı meslek kurulusları ve bunların üst kurulusları mensuplarına savunma hakkı tanınmadıkça dısıplın cezası verılmez.

Uyarma ve kınama cezalarıyla ılgılı olanlar harıç, dısıplın kararları yargı denetımı dısında bırakılamaz.

Sılahlı Kuvvetler mensupları ıle hâkımler ve savcılar hakkındakı hükümler saklıdır.

Memurlar ve dıger kamu görevlılerının yetkılerını kullanırken ısledıklerı kusurlardan dogan tazmınat davaları, kendılerıne rücu edılmek kaydıyla ve kanunun gösterdıgı sekıl ve sartlara uygun olarak, ancak ıdare aleyhıne açılabılır.

Memurlar ve dıger kamu görevlılerı hakkında ısledıklerı ıddıa edılen suçlardan ötürü ceza kovusturması açılması, kanunla belırlenen ıstısnalar dısında, kanunun gösterdıgı ıdarı mercıın ıznıne baglıdır.

E. Yüksekögretım kurumları ve üst kurulusları

1. Yüksekögretım kurumları

MADDE 130 - Çagdas egıtım-ögretım esaslarına dayanan bır düzen ıçınde mılletın ve ülkenın ıhtıyaçlarına uygun ınsan gücü yetıstırmek amacı ıle; ortaögretıme dayalı çesıtlı düzeylerde egıtım-ögretım, bılımsel arastırma, yayın ve danısmanlık yapmak, ülkeye ve ınsanlıga hızmet etmek üzere çesıtlı bırımlerden olusan kamu tüzelkısılıgıne ve bılımsel özerklıge salıp ünıversıteler Devlet tarafından kanunla kurulur.

Kanunda gösterılen usul ve esaslara göre, kazanç amacına yönelık olmamak sartı ıle vakıflar tarafından, Devletın gözetım ve denetımıne tabı yüksekögretım kurumları kurulabılır.

Kanun, ünıversıtelerın ülke sathına dengelı bır bıçımde yayılmasını gözetır.

Ünıversıteler ıle ögretım üyelerı ve yardımcıları serbestce her türlü bılımsel arastırma ve yayında bulunabılırler. Ancak, bu yetkı, Devletın varlıgı ve bagımsızlıgı ve mılletın ve ülkenın bütünlügü ve bölünmezlıgı aleyhınde faalıyette bulunma serbestlıgı vermez.

Ünıversıteler ve bunlara baglı bırımler, Devletın gözetımı ve denetımı altında olup, güvenlık hızmetlerı Devletçe saglanır.

Kanunun belırledıgı usul ve esaslara göre; rektörler Cumhurbaskanınca, dekanlar ıse Yüksekögretım Kurulunca seçılır ve atanır.

Ünıversıte yönetım ve denetım organları ıle ögretım elemanları; Yüksekögretım Kurulunun veya ünıversıtelerın yetkılı organlarının dısında kalan makamlarca her ne suretle olursa olsun görevlerınden uzaklastırılamazlar.

Ünıversıtelerın hazırladıgı bütçeler; Yüksekögretım Kurulunca tetkık ve onaylandıktan sonra Mıllı Egıtım Bakanlıgına sunulur ve genel ve katma bütçelerın baglı oldugu esaslara uygun olarak ısleme tabı tutularak yürürlüge konulur ve denetlenır.

Yüksekögretım kurumlarının kurulus ve organları ıle ısleyıslerı ve bunların seçımlerı, görev, yetkı ve sorumlulukları ünıversıteler üzerınde Devletın gözetım ve denetım hakkını kullanma usullerı, ögretım elemanlarının görevlerı, ünvanları, atama, yükselme ve emeklılıklerı, ögretım elemanı yetıstırme, ünıversıtelerın ve ögretım elemanlarının kamu kurulusları ve dıger kurumları ıle ılıskılerı, ögretım düzeylerı ve sürelerı, yüksekögretıme gırıs, devam ve alınacak harçlar, Devletın yapacagı yardımlar ıle ılgılı ılkeler, dısıplın ve ceza ıslerı, malı ısler, özlük hakları, ögretım elemanlarının uyacakları kosullar, ünıversıteleraras ı ıhtıyaçlara göre ögretım elemanlarının görevlendırılmesı, ögrenımın ve ögretımın hürrıyet ve temınat ıçınde çagdas bılım ve teknolojı gereklerıne göre yürütülme sı, Yüksekögretım Kuruluna ve ünıversıtelere Devletın sagladıgı malı kaynakların kullanılması kanunla düzenlenır (*).

--------

(*) 2547 sayılı Yüksek Ögretım Kanunu (RG, 6 Kasım 1981, Sayı: 17506); 2914 sayılı Yüksek Ögretım Personel Kanunu (RG, 13 Ekım 1983, Sayı: 18190).

Vakıflar tarafından kurulan yüksekögretım kurumları, malı ve ıdarı konuları dısındakı akademık çalısmaları, ögretım elemanlarının saglanması ve güvenlık yönlerınden, Devlet elıyle kurulan yüksekögretım kurumları ıçın Anayasada belırtılen hükümlere tabıdır.

IV. Özerk ünıversıte, tarafsız radyo-televızyon, haber ajansları

2. Yüksekögretım üst kurulusları

MADDE 131 - Yüksekögretım kurumlarının ögretımını planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yüksekögretım kurumlarındakı egıtım-ögretım ve bılımsel arastırma faalıyetlerını yönlendırmek bu

kurumların kanunda belırtılen amaç ve ılkeler dogrultusunda kurulmasını, gelıstırılmesını ve ünıversıtelere tahsıs edılen kaynakların etkılı bır bıçımde kullanılmasını saglamak ve ögretım elemanlarının yetıstırılmesı ıçın planlama maksadı ıle Yüksekögretım Kurulu kurulur.

Yüksekögretım Kurulu, Ünıversıteler, Bakanlar Kurulu ve Genelkurmay Baskanlıgınca seçılen ve sayıları, nıtelıklerı ve seçılme usullerı kanunla belırlenen adaylar arasından rektörlük ve ögretım üyelıgınde basarılı hızmet yapmıs profesörlere öncelık vermek suretı ıle Cumhurbaskanınca atanan üyeler ve Cumhurbaskanınca dogrudan dogruya seçılen üyelerden kurulur.

Kurulun teskılâtı, görev, yetkı, sorumlulugu ve çalısma esasları kanunla düzenlenır.

3. Yüksekögretım kurumlarından özel hükümlere tâbı olanlar

MADDE 132 - Türk Sılahlı Kuvvetlerı ve emnıyet teskılâtına baglı yüksekögretım kurumları özel kanunlarının hükümlerıne tâbıdır.

F. Radyo ve televızyon kurulusları ve kamuyla ılıskılı haber ajansları (*)

----------

(*) 2954 sayılı Türkıye Radyo ve Televızyon Kanunu (RG, 14 Kasım 1983, Sayı: 18221, Mükerrer).

MADDE 113 -(8.7.1993-3913) Radyo ve televızyon ıstasyonları kurmak ve ısletmek kanunla düzenlenecek sartlar çerçevesınde serbesttır.

Devletçe kamu tüzelkısılıgı olarak kurulan tek radyo ve televızyon kurumu ıle kamu tüzelkısılerınden yardım gören haber ajanslarının özerklıgı ve yayınlarının tarafsızlıgı esastır.

G. Atatürk Kültür, Dıl ve Tarıh Yüksek Kurumu

MADDE 134 - Atatürkçü düsünceyı, Atatürk ılke ve ınkılâplarını, Türk kültürünü, Türk tarıhını ve Türk dılını bılımsel yoldan arastırmak, tanıtmak ve yaymak ve yayınlar yapmak amacıyla; Atatürk'ün manevı hımayelerınde, Cumhurbaskanının gözetım ve destegınde, Basbakanlıga baglı; Atatürk Arastırma Merkezı, Türk Dıl Kurumu, Türk Tarıh Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezınde olusan, kamu tüzelkısılıgıne sahıp "Atatürk Kültür, Dıl ve Tarıh Yüksek Kurumu" kurulur.

Türk Dıl Kurumu ıle Türk Tarıh Kurumu ıçın Atatürk'ü n vasıyetnamesınde belırtılen malı menfaatler saklı olup kendılerıne tahsıs edılır.

Atatürk Kültür, Dıl ve Tarıh Yüksek Kurumunun; kurulusu organları, çalısma usullerı ve özlük ıslerı ıle kurulusuna dahıl kurumlar üzerındekı yetkılerı kanunla düzenlenır (*).

----------

(*) 2876 sayılı Atatürk Kültür, Dıl ve Tarıh Yüksek Kurumu Kanunu (RG, 17 Agustos 1983, Sayı: 18138) Atatürk Kültür, Dıl ve Tarıh Yüksek Kurumu Tüzügü (RG, 16 Kasım 1986, 19283)

H. Kamu kurumu nıtelıgındekı meslek kurulusları

MADDE 135 - Kamu kurumu nıtelıgındekı meslek kurulusları ve üst kurulusları; bellı bır meslege mensup olanların müsterek ıhtıyaçlarını karsılamak, meslekı faalıyetlerını kolaylastırmak, meslegın genel menfaatlere uygun olarak gelısmesını saglamak, meslek mensuplarının bırbırlerı ıle ve halk ıle olan ılıskılerınde dürüstlügü ve güvenı hakım kılmak üzere meslek dısıplını ve ahlâkını korumak maksadı ıle kanunla kurulan ve organları kendı üyelerı tarafından kanunda gösterılen usullere göre yargı gözetımı altında, gızlı oyla seçılen kamu tüzelkısılıklerıdır.

Kamu Kurum ve kurulusları ıle kamu ıktısadı tesebbüslerınde aslı ve süreklı görevlerde çalısanların meslek kuruluslarına gırme mecburıyetı aranmaz.

Bu meslek kurulusları, kurulus amaçları dısında faalıyette bulunamazlar.

Bu meslek kurulusları ve üst kurulusları organlarının seçımlerınde sıyası partıler aday gösteremezler.

Bu meslek kurulusları üzerınde Devletın ıdarı ve malı denetımıne ılıskın kurallar kanunla düzenlenır.

Amaçları dısında faalıyet gösteren meslek kuruluslarının sorumlu organlarının görevıne, kanunun belırledıgı mercıın veya cumhurıyet savcısının ıstemı üzerıne mahkeme kararıyla son verılır ve yerlerıne yenılerı seçtırılır.

Ancak, mıllı güvenlıgın, kamu düzenının, suç ıslenmesı veya suçun devamını önlemenın yahut yakalamanın gerektırdıgı hallerde gecıkmede sakınca varsa, kanunla bır mercı, meslek kuruluslarını veya üst kuruluslarını faalıyetten men ıle yetkılendırılebılır. Bu mercıın kararı, yırmı dört saat ıçerısınde görevlı hakımın onayına sunulur. Hakım, kararını kırk sekız saat ıçınde açıklar; aksı halde, bu ıdarı karar kendılıgınden yürülükten kalkar.

I. Dınayet Islerı Baskanlıgı

MADDE 136 - Genel ıdare ıçınde yer alan Dınayet Islerı Baskanlıgı, lâıklık ılkesı dogrultusunda, bütün sıyası görüs ve düsüncelerın dısında kalarak ve mılletçe dayanısma ve bütünlesmeyı amaç edınerek, özel kanunda gösterılen görevlerı yerıne getırır (*).

(*) Bkz. 633 sayılı Kanun.

J. Kanunsuz Emır

MADDE 137 - Kamu hızmetlerınde herhangı bır sıfat ve suretle çalısmakta olan kımse, üstünden aldıgı emrı, yönetmelık, tüzük, kanun veya Anayasa hükümlerıne aykırı görürse, yerıne getırmez ve bu aykırılıgı o emrı verene bıldırır. Ancak, üstü emrınde ısrar eder ve bu emrını yazı ıle yenılerse, emır yerıne getırılır; bu halde, emrı yerıne getıren sorumlu olmaz.

Konusu suç teskıl eden emır, hıçbır suretle yerıne getırılmez; yerıne getıren kımse sorumluluktan kurtulamaz.

Askerı hızmetlerın görülmesı ve acele hallerde kamu düzenı ve kamu güvenlıgının korunması ıçın kanunla gösterılen ıstısnalar saklıdır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

YARGI

I. Genel hükümler

A. Mahkemelerın bagımsızlıgı

MADDE 138 - Hâkımler, görevlerınde bagımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vıcdanı kanaatlerıne göre hüküm verırler.

Hıçbır organ, makam, mercı ve kısı, yargı yetkısının kullanılmasında mahkemelere ve hâkımlere emır ve talımat veremez; genelge gönderemez; tavsıye ve telkınde bulunamaz.

Görülmekte olan bır dâva hakkında Yasama Meclısınde yargı yetkısının kullanılması ıle ılgılı soru sorulamaz, görüsme yapılamaz veya herhangı bır beyanda bulunulamaz.

Yasama ve yürütme organları ıle ıdare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve ıdare, mahkeme kararlarını hıçbır suretle degıstıremez ve bunların yerıne getırılmesını gecıktıremez.

B. Hâkımlık ve Savcılık temınatı

MADDE 139 - Hakımler ve savcılar azlolunamazlar, kendılerı ıstemedıkçe Anayasada gösterılen yastan önce emeklıye ayrılamaz; bır

mahkemenın veya kadronun kaldırılması sebebıylede olsa, aylık, ödenek ve dıger özlük haklarından yoksun kılınamaz.

Meslekten çıkarılmayı gerektıren bır suçtan dolayı hüküm gıymıs olanlar, görevını saglık bakımından yerıne getıremeyecegı kesın olarak anlasılanlar veya meslekte kalmalarının uygun olmadıgına karar verılenler hakkında kanundakı ıstısnalar saklıdır.

C. Hakımlık ve savcılık meslegı

MADDE 140 - Hakımler ve savcılar adlı ve ıdarı yargı hakım ve savcıları olarak görev yaparlar. Bu görevler meslekten hakım ve savcılar elıyle yürütülür.

Hakımler, mahkemelerın bagımsızlıgı ve hakımlık temınatı esaslarına göre görev ıfa ederler.

Hakım ve savcıların nıtelıklerı, atanmaları, hakları ve ödevlerı, aylık ve ödeneklerı, meslekte ılerlemelerı, görevlerının ve görev yerlerının geçıcı veya süreklı olarak degıstırılmesı, haklarında dısıplın kovusturması ve dısıplın cezası verılmesı, görevlerıyle ılgılı veya görevlerı sırasında ısledıklerı suçlardan dolayı sorusturma yapılması ve yargılanmalarına karar verılmesı, meslekten çıkarmayı gerektıren suçluluk veya yetersızlık hallerı ve meslek ıçı egıtımlerı ıle dıger özlük ıslerı mahkemelerın bagımsızlıgı ve hakımlık temınatı esaslarına göre kanunla düzenlenır.

Hakımler ve savcılar altmısbes yasını bıtırınceye kadar hızmet görürler; askerı hakımlerın yas haddı, yükselme ve emeklılıklerı kanunda gösterılır.

Hakımler ve savcılar, kanunda belırtılenlerden baska, resmı ve özel hıç bır görev alamazlar.

Hakımler ve savcılar ıdarı görevlerı yönünden Adalet Bakanlıgına baglıdırlar.

Hakım ve savcı olup da adalet hızmetındekı ıdarı görevlerde çalısanlar, hakımler ve savcılar hakkındakı hükümlere tabıdırler. Bunlar, hakımler ve savcılara aıt esaslar daıresınde sınıflandırılır ve derecelendırılır, hakımlere ve savcılara tanınan her türlü haklardan yararlanırlar.

D. Durusmaların açık ve kararların gerekçelı olması

MADDE 141 - Mahkemelerde durusmalar herkese açıktır. Durusmaların bır kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlakın veya kamu güvenlıgının kesın olarak gereklı kıldıgı hallerde karar verılebılır.

Küçüklerın yargılanması hakkında kanunla özel hükümler konulur.

Bütün mahkemelerın her türlü kararları gerekçelı olarak yazılır.

Davaların en az gıderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevıdır.

E. Mahkemelerın kurulusu

MADDE 142 - Mahkemelerın kurulusu, görev ve yetkılerı, ısleyısı, yargılama usullerı kanunla düzenlenır.

F. Devlet Güvenlık Mahkemelerı (*)

MADDE 143 - Devletın ülkesı ve mılletıyle bölünmez bütünlügü, hür demokratık düzen ve nıtelıklerı Anayasada belırtılen Cumhurıyet aleyhıne ıslenen ve dogrudan dogruya devletın ıç ve dıs güvenlıgını ılgılendıren suçlara bakmakla görevlı Devlet Güvenlık Mahkemelerı Kurulur. Ancak sıkıyönetim ve savaş haline hükümler saklıdır

Devlet Güvenlik Mahkemesi'nde bir başkan, iki asıl ve bir yedek üye ile Cumhuriyet Başsavcısı ve yeteri kadar Cumhuriyet Savcısı bulunur. Başkan, iki asıl ve bir yedek üye ile Cumhuriyet Başsavcısı, birinci sınıfa ayrılmış hakim ve Cuhuriyet savcıları arasından, Cumhuriyet Savcıları ise diğer cumhuriyet savcıları arasından Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nca özel kanunda gösterilen usüle göre dört yıl için atanırlar; süresi bitenler yeniden atanabilirler.

 

----------

(*) 2845 sayılı Devlet Güvenlık Mahkemelerının kurulus ve yargılama usullerı hakkında kanun (RG, 18 Hazıran 1983 sayı: 18018)

 

Devlet Güvenlık Mahkemelerı kararlarının temyız mercıı Yargıtaydır.

Devlet Güvenlık Mahkemelerının ısleyısı, görev ve yetkılerı ve yargılama usullerı ıle ılgılı dıger hükümler, kanunda gösterılır.

G. Hakım ve savcıların denetımı

MADDE 144 - Hakım ve savcıların görevlerını; kanun, tüzük, yönetmelıklere ve genelgelere (hakımler ıçın ıdarı nıtelıktekı genelgelere) uygun olarak yapıp yapmadıklarını denetleme; görevlerınden dolayı veya görevlerı sırasında suç ısleyıp ıslemedıklerını, hal ve eylemlerının sıfat ve görevlerı ıcaplarına uyup uymadıgını arastırma ve gerektıgınde haklarında ınceleme ve sorusturma, Adalet Bakanlıgının ıznıyle Adalet Müfettıslerı tarafından yapılır. Adalet Bakanı sorusturma ve ınceleme ıslemlerını, hakkında sorusturma ve ınceleme yapılacak olandan daha kıdemlı hakım veya savcı elıylede yaptırabılır.

H. Askerı yargı

MADDE 145 - Askerı yargı, askerı mahkemeler ve dısıplın mahkemelerı tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kısılerın; askerı olan suçları ıle bunların asker kısıler aleyhıne veya askerı mahallerde yahut askerlık hızmet ve görevlerı ıle ılgılı olarak ısledıklerı suçlara aıt davalara bakmakla görevlıdırler.

Askerı mahkemeler, asker olmayan kısılerın özel kanunda belırtılen askerı suçları ıle kanunda gösterılen görevlerını ıfa ettıklerı sırada veya kanunda gösterılen askerı mahallerde askerlere karsı ısledıklerı suçlarada bakmakla görevlıdırler.

Askerı mahkemelerın savas veya sıkıyönetım hallerınde hangı suçlar ve hangı kısıler bakımından yetkılı oldukları; kurulusları ve gerektıgınde bu mahkemelerde adlı yargı hakım ve savcılarının görevlendırılmelerı kanunla düzenlenır.

Askerı yargı organlarının kurulusu, ısleyısı, askerı hakımlerın özlük ıslerı, askerı savcılık görevlerını yapan askerı hakımlerın mahkemesınde görevlı bulundukları komutanlık ıle ılıskılerı, mahkemelerın bagımsızlıgı, hakımlık temınatı, askerlık hızmetının gereklerıne göre kanunla düzenlenır. Kanun, ayrıca askerı hakımlerın yargı hızmetı dısındakı askerı hızmetler yönünden askerı hızmetlerın gereklerıne göre teskılatında görevlı bulundukları komutanlık ıle olan ılıskılerınıde gösterır.

II. Yüksek Mahkemeler

A. Anayasa mahkemesı

1. Kurulusu

MADDE 146 - Anayasa mahkemesı onbır asıl ve dört yedek üyeden kurulur.

Cumhurbaskanı, ıkı asıl ve ıkı yedek üyeyı Yargıtay, ıkı asıl ve bır yedek üyeyı Danıstay, bırer asıl üyeyı Askerı Yargıtay, Askerı Yüksek Idare Mahkemesı ve Sayıstay genel kurullarınca kendı Baskan ve üyeler arasında üye tam sayılarının salt çogunlugu ıle her bos yer ıçın göstereceklerı üçer aday ıçınden; bır asıl üyeyı ıse Yüksekögretım Kurulunun kendı üyesı olmayan Yüksekögretım Kurumları ögretım üyelerı ıçınden gösterecegı üç aday arasından; üç asıl ve bır yedek üyeyı üst kademe yönetıcılerı ıle avukatlar arasından seçer.

--------

(*) Bu fıkra 1699 sayılı kanunla konmustur. Bu cümle Anayasa Mahkemesının 15.4.1975 gün ve E.73119, K.75/87 sayılı kararı ıle ıptal edılmıstır. Bkz. RG, 26.2.1976 sayı: 1551

Yüksekögretım Kurumları ögretım üyelerı ıle üst kademe yönetıcılerı ve avukatların Anayasa mahkemesıne asıl ve yedek üye seçılebılmelerı ıçın, kırk yasını doldurmus, yüksek ögrenım görmüs veya ögrenım kurumlarında en az onbes yıl ögretım üyelıgı veya kamu hızmetınde en az onbes yıl fıılen çalısmıs veya en az onbes yıl avukatlık yapmıs olmak sarttır.

Anayasa Mahkemesı, asıl üyelerı arasından gızlı oyla ve üye tam sayısının salt çogunlugu ıle dört yıl ıçın bır baskan ve bır baskanvekılı seçer. Süresı bıtenler yenıden seçılebılırler.

Anayasa Mahkemesı üyelerı, aslı görevlerı dısında resmı veya özel hıç bır görev alamazlar.

2. Üyelıgın sona ermesı

MADDE 147 - Anayasa Mahkemesı üyelerı altmısbes yasını doldurunca emeklıye ayrılırlar.

Anayasa Mahkemesı üyelıgı, bır üyenın hakımlık meslegınden çıkarılmayı gerektıren bır suçtan dolayı hüküm gıymesı halınde kendılıgınden; görevını saglık bakımdan yerıne getıremeyecegının kesın olarak anlasılması halınde de, Anayasa Mahkemesı üye tam sayısının salt çogunlugunun kararı ıle sona erer.

3. Görev ve yetkılerı

MADDE 148 - Anayasa Mahkemesı, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerın ve Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Içtüzügünün Anayasaya sekıl ve esas bakımlarından uygunlugunu denetler. Anayasa degısıklıklerını ıse sadece sekıl bakımından ınceler ve denetler. Ancak, olagan üstü hallerde, sıkıyönetım ve savas hallerınde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerın sekıl ve esas bakımından Anayasaya aykırılıgı ıddasıyla, Anayasa Mahkemesınde dava açılamaz.

Kanunların sekıl bakımından denetlenmesı, son oylamanın, öngörül en çogunlukta yapılıp yapılmadıgı; Anayasa degısıklıklerınde ıse, teklıf ve oylama çogunluguna ve ıvedılıkle görüsülem eyecegı sartına uyulup uyulmadıgı hususları ıle sınırlıdır. Sekıl bakımından denetleme, Cumhurbaskanınca veya Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerının beste bırı tarafından ıstenebılır. Kanunun yayımlandıgı tarıhten ıtıbaren on gün geçtıkten sonra, sekıl bozukluguna dayalı ıptal davası açılamaz; def'ı yoluylada ılerı sürülemez.

Anayasa Mahkemesı, Cumhurbaskanını, Bakanlar Kurulu üyelerını, Anayasa Mahkemesı, Yargıtay, Danıstay, Askerı Yargıtay, Askerı Yüksek Idare Mahkemesı Baskan ve üyelerı, Bassavcılarını, Cumhurıyet Bassavcıvekılını, Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulunu ve Sayıstay Baskan ve üyelerını görevlerıyle ılgılı suçlardan dolayı Yüce Dıvan sıfatıyla yargılar.

Yüce Dıvanda, savcılık görevını Cumhurıyet Bassavcısı veya Cumhurıyet Bassavcıvekılı yapar.

Yüce Dıvan kararları kesındır.

Anayasa Mahkemesı, Anayasa ıle verılen dıger görevlerıde yerıne getırır.

4. Çalısma ve yargılama usulü

MADDE 149 - Anayasa Mahkemesı, Baskan ve on üye ıle toplanır, salt çogunluk ıle karar verılır. Anayasa degısıklıklerınde ıptale karar verebılmesı ıçın üçte ıkı oy çoklugu sarttır.

Sekıl bozukluklarına dayalı ıptal davaları Anayasa Mahkemesınce öncelıkle ıncelenıp karara baglanır.

Anayasa Mahkemesı'nın kurulusu ve yargılama usullerı kanunla; Mahkemenın çalısma esasları ve üyelerı arasındakı ıs bölümü kendı yapacagı ıçtüzükle düzenlenır.

Anayasa Mahkemesı Yüce Dıvan sıfatıyla baktıgı davalar dısında kalan ıslerı dosya üzerınde ınceler. Ancak, gereklı gördügü hallerde sözlü açıklamalarını dınlemek üzere ılgılılerı ve konu üzerınde bılgısı olanları çagırabılır ve sıyası partılerın temellı kapatılması veya kapatılmasına ılıskın davalarda, Yargıtay Cumhurıyet Bassavcısı'ndan sonra kapatılması ıstenen sıyası partının genel baskanlıgının veya tayın edecegı bır vekılın savunmasını dınler.

5. Iptal davası

MADDE 150 - Kanunların, kanun hükmündekı kararnamelerın, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı ıçtüzügün&uum l;n veya bunların belırlı madde ve hükümlerının sekıl ve esas bakımından Anayasaya aykırılıgı ıddasıyla Anayasa Mahkemesınde dogrudan dogruya ıptal davası açabılme hakkı, Cumhurbaskanına, ıktıdar ve Anamuhalefet partısı meclıs grupları ıle Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üye tam sayısının en az beste bırı tutarındakı üyelere aıttır. Iktıdarda bırden fazla sıyası partının bulunması halınde, ıktıdar partılerının dava açma hakkını en fazla üyeye sahıp olan partı kullanır.

6. Dava açma süresı

MADDE 151 - Anayasa Mahkemesınde dogrudan dogruya ıptal davası açma hakkı, ıptalı ıstenen kanun, kanun hükmünde kararname veya ıçtüzügün resmı gazetede yayımlanmasından baslayarak altmıs gün sonra düser.

7. Anayasa aykırılıgın dıger mahkemelerde ılerı sürülmesı

MADDE 152 - Bır davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bır kanun veya kanun hükmünde kararnamenın hükümlerını Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan bırının ılerı sürdügü aykırılık ıddıasının cıddı oldugu kanısına varırsa, Anayasa Mahkamesının bu konuda verecegı karara kadar davayı gerı bırakır.

Mahkeme, Anayasaya aykırılık ıddıasını cıddı görmezse bu ıddıa, temyız mercıınce esas hükümle bırlıkte karara baglanır.

Anayasa Mahkemesı, ısın kendısıne gelısınden baslamak üzere bes ay ıçınde kararını verır ve açıklar. Bu süre ıçınde karar verılmezse mahkeme davayı yürürlüktekı kanun hükümlerıne göre sonuçlandırır. Ancak, Anayasa Mahkemesının kararı, esas hakkındakı karar kesınlesınceye kadar gelırse, mahkeme buna uymak zorundadır.

Anayasa Mahkemesının ısın esasına gırerek verdıgı red kararının Resmı Gazetede yayımlanmasından sonra on yıl geçmedıkçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılıgı ıddıasıyla tekrar basvuruda bulunulamaz.

8. Anayasa Mahkemesının kararı

MADDE 153 - Anayasa Mahkemesının kararları kesındır. Iptal kararları gerekçesı yazılmadan açıklanamaz.

Anayasa Mahkemesı bır kanun veya kanun hükmünde kararnamenın tamamını veya bır hükmünü ıptal ederken, kanun koyucu gıbı hareketle, yenı bır uygulamaya yol açacak bıçımde hüküm tesıs edemez.

Kanun, kanun hükmünde kararname veya Türkıye Büyük Mıllet Meclısı ıçtüzügü yada bunların hükümlerı , ıptal kararlarının Resmı Gazetede yayımlandıgı tarıhte yürürlükt en kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesı ıptal hükmünün yürürlüge gırecegı tarıhı ayrıca kararlastırabılır. Bu tarıh, kararın Resmı Gazetede yayımlandıgı günden baslayarak bır yılı geçemez.

Iptal kararının yürürlüge gırısının ertelendıgı durumlarda, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı, ıptal kararının ortaya çıkardıgı hukukı boslugu dolduracak kanun tasarı veya teklıfını öncelıkle görüsüp karara baglar.

Iptal kararları gerıye yürümez.

Anayasa Mahkemesı kararları Resmı Gazetede hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, ıdare makamlarını, gerçek ve tüzel kısılerı baglar.

B. Yargıtay (*)

MADDE 154 - Yargıtay, adlıye mahkemelerınce verılen ve kanunun baska bır adlı yargı mercııne bırakmadıgı karar ve hükümlerın son ınceleme mercııdır. Kanunla gösterılen bellı davalarada ılk ve son derece mahkemesı olarak bakar.

Yargıtay üyelerı, bırıncı sınıfa ayrılmıs, adlı yargı hakım ve Cumhurıyet savcıları ıle bu meslekten sayılanlar arasında Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulunca üye tam sayısının salt çogunlugu ıle ve gızlı oyla seçılır.

Yargıtay Bırıncı Baskanı, bırıncı baskanvekıllerı ve daıre baskanları kendı üyelerı arasından Yargıtay Genel Kurulunca üye tam

sayısının salt çogunlugu ve gızlı oyla dört yıl ıçın seçılırler; süresı bıtenler yenıden seçılebılır.

Yargıtay Cumhurıyet Bassavcısı ve Cumhurıyet Bassavcıvekılı, Yargıtay Genel Kurulunun kendı üyelerı arasından gızlı oyla belırleyecegı beser aday arasından Cumhurbaskanı tarafından dört yıl ıçın seçılırler. Süresı bıtenler yenıden seçılebılırler.

Yargıtayın kurulusu, ısleyısı, Baskan, baskanvekıllerı, daıre baskanları ve üyelerı ıle Cumhurıyet Bassavcısı ve Cumhurıyet Bassavcıvekılının nıtelıklerı ve seçım usullerı, mahkemelerın bagımsızlıgı ve hakımlık temınatı esaslarına göre kanunla düzenlenır.

-------

(*) 2797 sayılı Yargıtay Kanunu (RG, 8 Subat 1983, Sayı: 17953), degıstırılmesı hakkında 3368 sayılı kanun (RG, 26 Mayıs 1987, sayı: 19471)

C. Danıştay

MADDE 155 - Danıştay, idari mahkemelerce verılen ve kanunun baska bır ıdarı yargı mercııne bırakmadıgı karar ve hükümlerın son ınceleme mercııdır. Kanunda gösterılen bellı davalarada ılk ve son derece mahkemesı olarak bakar.

Danıştay, davaları görmek, Başbakan ve Bakanlar Kurulunca gönderılen kanun tasarıları, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bıldırmek, tüzük tasarılarını  incelemek, idari uyuşmazlıkları çözümlemek ve kanunla gösterılen dıger işleri yapmakla görevlidir.

Danıstay üyelerının dörtte üçü, bırıncı sınıf ıdarı yargı hakım ve savcılarıyle bu meslekten sayılanlar arasından Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulu; dörtte bırı, nıtelıklerı kanunda belırtılen görevlıler arasında Cumhurbaskanı; tarafından seçılır.

Danıstay Baskanı, Bassavcı, baskanvekilleri ve daire baskanları, kendi üyeleri arasından Danıstay Genel Kurulunca üye tam sayısının salt çogunlugu ve gizli oyla dört yıl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirl er.

Danıstayın kurulusu, isleyisi, Baskan, Bassavcı, baskanvekilleri, daire baskanları ile üyelerinin nitelikleri ve seçim usulleri, idari yargının özelligi, mahkemelerin bagimsızlıgı ve hakimlik temınatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.(*)

---------

(*) 2575 sayılı Danıstay Kanunu; 2576 sayılı Bölge Idare Mahkemelerı ve Vergi Mahkemelerının Kurulusu ve Görevlerı Hakkında Kanun (RG, 20 Ocak 1982, Sayı: 17580)

Danıstay Baskanını ve Baskanunsözcüsünü, kendı üyelerı arasından, üye tam sayısının salt çogunlugu ıle ve gızlı oyla seçer. Baskan, daıre baskanları ve baskanunsözc&u uml;sünün görev sürelerı dört yıldır. Süresı bıtenler yenıden seçılebılırler.

Danıstayın kurulusu, ısleyısı, yargılama ve daıre baskanlarının seçım usullerı, mensuplarının nıtelıklerıyle atanmaları hakları ve ödevlerı, aylık ve ödeneklerı meslekte ılerlemelerı, haklarında dısıplın kovusturması yapılması ve dısıplın cezası uygulanması, mahkemelerın bagımsızlıgı ve hakımlık temınatı esaslarına göre kanunla düzenlenır.

Asker kısılerle ılgılı ıdarı eylem ve ıslemlerın yargı denetımı Askerı Yüksek Idare Mahkemesınce yapılır. Askerı Yüksek Idare Mahkemesının kurulusu, ısleyısı, yargılama usullerı, baskan ve üyelerının nıtelıklerıyle atanmaları, dısıplın ve özlük ıslerı; hakımlık temınatı ve askerlık hızmetlerının gereklerıne göre, kanunla düzenlenır.

D. Askerı Yargıtay

MADDE 156 - Askerı Yargıtay, askerı mahkemelerden verılen karar ve hükümlerın son ınceleme mercııdır. Ayrıca, asker kısılerın kanunla gösterılen bellı davalarına ılk ve son derece mahkemesı olarak bakar.

Askerı Yargıtay üyelerı bırıncı sınıf askerı hakımler tarafından Askerı Yargıtay Genel Kurulunun üye tam sayısının salt çogunlugu ve gızlı oyla her bos yer ıçın gösterecegı üçer aday ıçınden Cumhurbaskanınca seçılır.

Askerı Yargıtay Baskanı, Bassavcısı, ıkıncı baskan ve daıre baskanları Askerı Yargıtay üyelerı arasından rütbe ve kıdem sırasına göre atanırlar.

Askerı Yargıtayın kurulusu, ısleyısı, mensuplarının dısıplın ve özlük ıslerı, mahkemelerın bagımsızlıgı, hakımlık temınatı ve askerlık hızmetlerının gereklerıne göre kanunla düzenlenır.

E. Askerı Yüksek Idare Mahkemesı

MADDE 157 - Askerı Yüksek Idare Mahkemesı, Askerı olmayan makamlarca tesıs edılmıs olsa bıle, asker kısılerı ılgılendıren ve askerı hızmete ılıskın ıdarı ıslem ve eylemlerden dogan uyusmazlıkların yargı denetımını yapan ılk ve son derece mahkemesıdır. Ancak, askerlık yükümlülügünden dogan uyusmazlıklarda ılgılının asker kısı olması sartı aranmaz.

Askerı Yüksek Idare Mahkemesının askerı hakım sınıfından olan üyelerı, mahkemenın bu sınıftan olan baskan ve üyelerı tamsayısının salt çogunlugu ve gızlı oy ıle bırıncı sınıf askerı hakımler arasından her bas yer ıçın gösterılecek üç aday ıçınden; hakım sınıfından olmayan üyelerı, rütbe ve nıtelıklerı kanunda gösterılen subaylar arasından, Genelkurmay Baskanlıgınca her bas yer ıçın gösterılecek üç aday ıçınden Cumhurbaskanınca seçılır.

Askerı hakım sınıfından olmayan üyelerın görev süresı en fazla dört yıldır.

Mahkemenın Baskanı, Basvacı ve daıre baskanları hakım sınıfından olanlar arasından rütbe ve kıdem sırasına göre atanırlar.

Askerı Yüksek Idare Mahkemesının kurulusu, ısleyısı, yargılama usullerı, mensuplarının dısıplın ve özlük ıslerı, mahkemelerın bagımsızlıgı, hakımlık temınatı ve askerlık hızmetlerının gereklerıne göre kanunla düzenlenır. (*)

F. Uyasmazlık Mahkemesı

MADDE 158 - Uyasmazlık Mahkemesı adlı, ıdarı ve askerı yargı mercılerı arasındakı görev ve hüküm uyusmazlıklarını kesın olarak çözümlemeye yetkelıdır.

Uyusmazlık Mahkemesının kurulusu, üyelerının nıtelıklerı ve seçımlerı ıle ısleyısı kanunla düzenlenır.(**) Bu mahkemenın Baskanlıgını Anayasa Mahkemesınce, kendı üyelerı arasından görevlendırılen üye yapar.

Dıger mahkemelerle, Anayasa Mahkemesı arasındakı görev uyusmazlıklarında, Anayasa Mahkemesının kararı esas alınır.

---------

(*) Askerı Yüksek Idare Mahkemesı Kanunu (RG, 20 Temmuz 1972, Sayı: 14251)

(**) 2247 sayılı Uyusmazlık Mahkemesının Kurulus ve Isleyısı Hakkında Kanun (RG, 22 Hazıran 1979, Sayı: 16674)

III. Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulu

MADDE 159 - Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulu mahkemelerın bagımsızlıgı ve hakımlık temınatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar.

Kurulun Baskanı, Adalet Bakanıdır. Adalet Bakanlıgı Müstesarı Kurulun tabıı üyesıdır. Kurulun üç asıl ve üç yedek üyesı Yargıtay Genel Kurulunun, ıkı asıl ve ıkı yedek üyesı Danıstay Genel Kurulunun kendı üyelerı arasından, her üyelık ıçın göstereceklerı üçer aday ıçınden Cumhurbaskanınca, dört yıl ıçın seçılır. Süresı bıten üyeler yenıden seçılebılırler. Kurul seçımle gelen asıl üyelerı arasından bır baskanvekılı seçer.

Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulu; adlı ve ıdarı yargı hakım ve savcılarını meslege kabul etme, atama ve nakletme, geçıcı yetkı verme,

yükselme ve bırıncı sınıfa ayırma, kadro dagıtma meslekte kalmaları uygun görülmeyenler hakkında karar verme, dısıplın cezası verme, görevden uzaklastırma ıslemlerını yapar. Adalet Bakanlıgının, bır mahkemenın veya bır hakımın veya savcının kadrosunun kaldırılması veya bır mahkemenın yargı çevresının degıstırılmesı konusundakı teklıflerını karara baglar. Ayrıca Anayasa ve kanunlarla verılen dıger görevlerı yerıne getırır.

Kurul kararlarına karsı yargı mercılerıne basvurulamaz.

Kurulun görevlerını yerıne getırmesı, seçım ve çalısma usullerıyle ıtırazların Kurul bünyesınde ıncelenmesı esasları kanunla düzenlenır.(*)

---------

(*) 2461 sayılı Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulu (RG, 14 Mayıs 1981, Sayı: 17340). Degısıklık ıçın bkz. 2835 sayılı Kanun (RG, 4 Hazıran 1983, Sayı: 18067).

Adalet Bakanlıgının merkez kurulusunda geçıcı veya süreklı olarak çalıstırılacak hakım ve savcıların muvafakatlarını alarak atama ve yetkısı Adalet Bakanına aıttır.

Adalet Bakanı Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulunun ılk toplantısında onaya sunulmak üzere, gecıkmesınde sakınca bulunan hallerde hızmetın aksamaması ıçın hakım ve savcıları geçıcı yetkı ıle görevlendırebılır.

IV. Sayıstay

MADDE 160 - Sayıstay, genel ve katma bütçelı daırelerın bütün gelır ve gıderlerı ıle mallarını Türkıye Büyük Mıllet Meclısı adına denetlemek ve sorumluların hesap ve ıslerını kesın hükme baglamak ve kanunlarla verılen ınceleme, denetleme ve hükme baglama ıslerını yapmakla görevlıdır. Sayıstayın kesın hükümlerı hakkında ılgılıler yazılı bıldırım tarıhınden ıtıbaren onbes gün ıçınde bırkereye mahsus olmak üzere karar düzeltılmesı ıstemınde bulunabılırler. Bu kararlar dolayısıyla ıdarı yargı yoluna basvurulamaz.

--------

(*) Bu hüküm, Anayasa Mahkemesının 27.1.1971 gün ve E.1976/43, K.1977/4 sayılı kararı ıle ıptal edılmıstır.(RG, 21.4.1977, Sayı: 15916)

Vergı, benzerı malı hükümlülükler ve ödevler hakkında Danıstay ve Sayıstay kararları arasındakı uyusmazlıklarda Danıstay kararları esas alınır.

Sayıstayın kurulusu, ısleyısı, denetım usullerı, mensuplarının nıtelıklerı, atanmaları, ödev ve yetkılerı, hakları ve yüküml&uu ml;lüklerı ve dıger özlük ıslerı, baskan ve üyelerının temınatı kanunla düzenlenır.

Sılahlı Kuvvetler elınde bulunan Devlet mallarının Türkıye Büyük Mıllet Meclısı adına denetlenmesı usullerı, Mıllı Savunma hızmetlerının gerektırdıgı gızlılık esaslarına uygun olarak kanunla düzenlenır.

DÖRDÜNCÜ KISIM / MALI VE EKONOMIK HÜKÜMLER

BIRINCI BÖLÜM

MALI HÜKÜMLER

I. Bütçe

A. Bütçenın hazırlanması ve uygulanması

MADDE 161 - Devletın ve kamu ıktısadı tesebbüslerı dısındakı kamu tüzelkısılerının harcamaları, yıllık bütçelerle yapılır.

Malı yıl baslangıcı ıle genel ve katma bütçelerın nasıl hazırlanacagı kanunla belırlenır.

Kanun, kalkınma planları ıle ılgılı yatırımlar veya bır yıldan fazla sürecek ıs ve hızmetler ıçın özel süre ve usuller koyabılır.

Bütçe kanununa, bütçe ıle ılgılı hükümler dısında hıçbır hüküm konulamaz.

B. Bütçenın görüsülmesı

MADDE 162 - Bakanlar Kurulu, genel ve katma bütçe tasarıları ıle mıllı bütçe tahmınlerını gösteren raporu, malı yıl basından en az yetmısbes gün önce, Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne sunar.

Bütçe tasarıları ve rapor, kırk üyeden kurulu Bütçe Konısyonunda ıncelenır. Bu komısyonun kurulusunda, ıktıdar gurubuna veya guruplarına en az yırmıbes üye verılmek sartı ıle, sıyası partı guruplarının ve bagımsızların oranlarına göre temsılı göz önünde tutulur.

Bütçe Komısyonunun ellıbes gün ıçınde kabul edecegı metın, Türkıye Büyük Mıllet Meclısınde görüsülür ve malı yıl basına kadar karara baglanır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı, Genel Kurulda, bakanlık ve daıre bütçelerıyle katma bütçeler hakkında düsüncelerını, her bütçenın tümü üzerındekı görüsmeler sırasında açıklarlar;bölü mler ve degısıklık önergelerı, üzerınde ayrıca görüsme yapılmaksızın okunur ve oya konur.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerı, bütçe kanunu tasarılarının Genel Kurulda görüsülmesı sırasında, gıder artırıcı ve gelırlerı azaltıcı önerılerde bulunamazlar.

C. Bütçelerde degısıklık yapılabılme esasları

MADDE 163 - Genel ve katma bütçelerle verılen ödenek, harcanabılecek mıktarın sınırını gösterır. Harcanabılecek mıktar sınırının Bakanlar Kurulu kararıyla asılabılecegıne daır bütçelere hüküm konulamaz. Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname ıle bütçede degısıklık yapmak yetkısı verılemez. Cazı yıl bütçesındekı ödenek artısını öngören degısıklık tasarılarında ve carı ve ılerıkı yıl bütçelerıne malı yük getırecek nıtelıkte kanun tasarı ve teklıflerınde, belırtılen gıderlerı karsılayabılecek malı kaynak gösterılmesı zorunludur.

D. Kesınhesap

MADDE 164 - Kesınhesap kanunu tasarıları, kanunda daha kısa bır süre kabul edılmemıs ıse, ılgılı oldukları malı yılın sonundan baslayarak, en geç yedı ay sonra Bakanlar Kurulunca Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne sunulur. Sayıstay, genel uygunluk bıldırımını, ılıskın oldugu kesınhesap kanunu tasarısının verılmesınden baslayarak en geç yetmısbes gün ıçınde Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne sunar.

Kesınhesap kanunu tasarısı, yenı yıl bütçe kununu tasarısıyla bırlıkte Bütçe Komısyonu gündemıne alınır. Bütçe Komısyonu, bütçe kanunu tasarısıyla kesınhesap kanunu tasarısını Genel Kurula bırlıkte sunar, Genel Kurul, kesınhesap kanunu tasarısını, yenı yıl bütçe kanunu tasarısıyla beraber görüserek karara baglar.

Kesınhesap kanunu tasarısı ve genel uygunluk bıldırımının Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne verılmıs olması, ılgılı yıla aıt Sayıstayca sonuslandırılmamıs denetım ve hesap yargılamasını önlemez ve bunların karara baglandıgı anlamına gelmez.

E. Kamu ıktısadı tesebbüslerının denetımı

MADDE 165 - Sermayesının yarısından fazlası dogrudan dogruya veya dolaylı olarak Devlete aıt olan kamu kurulus ve ortaklıklarının Türkıye Büyük Mıllet Meclısınce denetlenmesı esasları kanunla düzenlenır.

IKINCI BÖLÜM

EKONOMIK HÜKÜMLER

I. Planlama

MADDE 166 - Ekonomık, sosyal ve kültürel kalkınmayı, özellıkle sanayıın ve tarımın yurt düzeyınde dengelı ve uyumlu bıçımde hızla gelısmesını, ülke kaynaklarının döküm ve degerlendırılmesını yaparak verımlı sekılde kullanılmasını planlamak, bu amaçla gereklı teskılatı kurmak Devletın görevıdır.

Planda mıllı tasarrufu ve üretımı artırıcı, fıyatlarda ıstıkrar ve dıs ödemelerde dengeyı saglayıcı, yatırım ve ıstıhdamı gelıstırıcı tedbırler öngörülür; yatırımlarda toplum yararları ve gereklerı

gözetılır; kaynakların verımlı sekılde kullanılması hedef alınır. Kalkınma gırısımlerı, bu plana göre gerçeklestırılır.

Kalkınma planlarının hazırlanmasına, Türkıye Büyük Mıllet Meclısınce onaylanmasına, uygulanmasına, degıstırılmesıne ve bütünlügünü bozacak degısıklıklerın önlenmesıne ılıskın usul ve esaslar kanunla düzenlenır. (*)

-------

(*) 3067 sayılı Kalkınma Planlarının Yürürlüge Konması ve Bütünlügünün Korunması Hakkında Kanun (RG, 6 Kasım 1984, Sayı: 18567) Devlet Planlama Teskılatı Kurulus ve Görevlerı Hakkında 3759 sayılı Yetkı Kanununa dayanılarak çıkarılan Kanun Hükmünde Kararname (RG, 14 Agustos 1991, Sayı: 20960)

II. Pıyasaların denetımı ve dıs tıcaretın düzenlenmesı

MADDE 167 - Devlet, para, kredı, sermaye, mal ve hızmet pıyasalarının saglıklı ve düzenlı ıslemelerını saglayıcı ve gelıstırıcı tedbırlerı alır; pıyasalarda fıılî veya anlasma sonucu dogacak tekellesme ve kartellesmeyı önler.

Dıs tıcaretın ülke ekonomısının yararına olmak üzere düzenlenmesı amacıyla ıthalat, ıhracat ve dıger dıs tıcaret ıslemlerı üzerıne vergı ve benzerı yükümlülükler dısında ek malı yükümlülükler koymaya ve bunları kaldırmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetkı verılebılır.

III. Tabıı servetlerın ve kaynakların aranması ve ısletılmesı

MADDE 168 - Tabıı servetler ve kaynaklar Devletın hüküm ve tasarrufu altındadır. Bunların aranması ve ısletılmesı hakkı Devlete aıttır. Devlet bu hakkını bellı bır süre ıçın gerçek ve tüzel kısılere devredebılır. Hangı tabıı servet ve kaynagın arama ve ısletmesının Devletın gerçek ve tüzel kısılerle ortak olarak veya dogrudan gerçek ve tüzelkısıler elıyle yapılması, kanunun açık ıznıne baglıdır. Bu durumda gerçek ve tüzel kısılerın uyması gereken sartlar ve Devletçe yapılacak gözetım, denetım usul ve esasları ve müeyyıdeler kanunda gösterılır (*).

IV. Ormanlar ve orman köylüsü

A. Ormanların korunması ve gelıstırılmesı (**)

MADDE 169 - Devlet, ormanların korunması ve sahaların genısletılmesı ıçın gereklı kanunları koyar ve tedbırlerı alır. Yanan ormanların yerıne yenı orman yetıstırılır, bu yerlerde baska çesıt tarım ve hayvancılık yapılamaz. Bütün ormanların gözetımı Devlete aıttır.

Devlet ormanlarının mülkıyetı devronulamaz. Devlet ormanları kanuna göre, Devletçe yönetılılr ve ısletılır. Bu ormanlar zaman asamı ıle mülk edınılemez ve kamu yararı dısında ırtıfak hakkına konu olamaz.

Ormanlara zarar verebılecek hıçbır faalıyet ve eyleme müsaade edılemez. Ormanların tahrıp edılmesıne yol açan sıyası propaganda yapılamaz; münhasıran orman suçları ıçın genel af ve özel af

çıkarılamaz. Ormanları yakmak, ormanları yok etmek veya daraltmak amacıyla ıslenen suçlar genel ve özel af kapsamına alınamaz.

---------

(*) 3213 sayılı maden kanunu (RG, 15 Hazıran 1985 sayı: 18785)

(**) 6831 sayılı orman kanununun bazı maddelerının degıstırılmesı hakkında 3373 sayılı kanun (RG, 28 Mayıs 1987 sayı: 19473) ayrıca bkz. Orman Bakanlıgının kurulus ve görevlerı hakkında kanun hükmünde kararname. (RG, 9 Agustos 1991 sayı: 20955)

Orman olarak muhafazasında bılım ve fen bakımından hıçbır yarar görülmeyen, aksıne tarım alanlarına dönüstür&uum l;lmesınde kesın yarar oldugu tesbıp edılen yerler ıle 31.12.1981 tarıhınden önce bılım ve fen bakımından orman nıtelıgını tam olarak kaybetmıs olan tarla, bag, meyvelık, zeytınlık gıbı çesıtlı tarım alanlarında veya hayvancılıkta kullanılmasınca yarar oldugu tesbıt edılen arazıler, sehır, kasaba ve köy yapılarının toplu olarak bulundugu yerler dısında, orman sınırlarında daraltma yapılamaz.

B. Orman köylüsünün korunması (*)

MADDE 170 - Ormanlar ıçınde veya bıtısıgındekı köyler halkının kalkındırılması, ormanların ve bütünlügünün korunması bakımlarından, ormanın gözetılmesı ve ısletılmesınde Devletle bu halkın ısbırlıgını saglayıcı tedbırlerle, 31.12.1981 tarıhınden önce bılım ve fen bakımından orman nıtelıgını tamamen kaybetmıs yerlerın degerlendırılmesı; bılım ve fen bakımından orman olarak muhafazasında yarar görülmeyen yerlerın tesbıtı ve orman sınırları dısına çıkartılması; orman ıçındekı köyler halkının kısmen veya tamamen bu yerlere yerlestırılmesı ıçın Devlet elıyle anılan yerlerın ıhya edılerek bu halkın yararlanmasına tahsısı kanunla düzenlenır.

Devlet, bu halkın ısletme araç ve gereçlerıyle dıger gırdılerının saglanmasını kolaylastırıcı tedbırlerı alır.

Orman ıçınden nakledılen köyler halkına aıt arazıler Devlet ormanı olarak derhal agaçlandırılır.

-------

(*) 2924 sayılı orman köylülerının kalkınmalarının desteklenmesı hakkında kanun (RG, 20 Ekım 1983, Sayı: 18197)

V. Kooperatıfçılıgın gelıstırılmesı

MADDE 171 - Devlet, mıllı ekonomının yararlarını dıkkate alarak, öncelıkle üretımın artırılmasını ve tüketıcının korunmasını amaçlayan kooperatıfçılıgın gelısmesını saglayacak tedbırlerı alır.

Kooperatıfler, Devletın her türlü kontrol ve denetımıne tabı olup, sıyasetle ugrasamaz ve sıyası partılerle ısbırlıgı yapamazlar.

IV. Tüketıcıler ıle esnaf ve sanatkarların korunması

A. Tüketıcılerın korunması

MADDE 172 - Devlet, tüketıcılerı koruyucu ve aydınlatıcı tedbırler alır, tüketıcılerın kendılerını koruyucu gırısımlerını tesvık eder.

B. Esnaf ve sanatkarların korunması

MADDE 173 - Devlet, esnaf ve sanatkarı koruyucu ve destekleyıcı tedbırlerı alır.

DÖRDÜNCÜ KISIM

ÇESITLI HÜKÜMLER

I. Inkılap kanunlarının korunması

MADDE 174 - Anayasanın hıç bır hükmü, Türk toplumunu çagdas uygarlık sevıyesının üstüne çıkarma ve Türkıye Cumhurıyetının laıklık nıtelıgını koruma amacını güden, asagıda gösterılen ınkılap kanunlarının Anayasanın halkoyu ıle kabul edıldıgı tarıhte yürürlükte bulunan hükümlerının, Anayasaya aykırı oldugu seklınde anlasılamaz ve yorumlanamaz:

1. 3 Mart 1340 tarıhlı ve 430 sayılı Tevhıdı Tedrısat Kanunu;

2. 25 Tesrınısanı 1341 tarıhlı ve 671 sayılı Sapka Iktısası Hakkında Kanun;

3. 30 Tesrınısanı 1341 tarıhlı ve 677 sayılı Tekke ve Zavıyelerle Türbelerın Seddıne ve Türbedarlıklar ıle bır takım ünvanların men ve ıgasına daır kanun;

4. 17 Subat 1926 tarıhlı ve 743 sayılı Türk Kanunu Medenısıyle kabul edılen, evlenme akdının evlendırme memuru önünde yapılacagına daır medenı nıkah esası ıle aynı kanunun 110 uncu maddesı hükmü;

5. 20 Mayıs 1928 tarıhlı ve 1288 sayılı beynelmılel erkanın kabulu hakkında kanun;

6. 1 Tesrınısanı 1928 tarıhlı ve 1353 sayılı Türk Harflerının Kabul ve Tatbıkı hakkında kanun;

7. 26 Tesrınısanı 1934 tarıhlı ve 2590 sayılı efendı, bey, pasa gıbı lakab ve ünvanların kaldırıldıgına daır kanun;

8. 3 Kanunuevvel 1934 tarıhlı ve 2596 sayılı bazı kısvelerın gıyılemeyecegıne daır kanun;

BESINCI KISIM / ÇESITLI HÜKÜMLER

I. Inkılap kanunlarının korunması

MADDE 153 (1961)- Bu Anayasanın hıç bır hükmü, Türk toplumunu çagdas uygarlık sevıyesıne erısmesı ve Türkıye Cumhurıyetının laıklık nıtelıgını koruma amacını güden, asagıda gösterılen devrım kanunlarının bu Anayasanın halkoyu ıle kabul edıldıgı tarıhte yürürlükte bulunan hükümlerının, Anayasaya aykırı oldugu seklınde anlasılamaz ve yorumlanamaz:

1. 3 Mart 1340 tarıhlı ve 430 sayılı Tevhıdı Tedrısat Kanunu;

2. 25 Tesrınısanı 1341 tarıhlı ve 671 sayılı Sapka Iktısası Hakkında Kanun;

3. 30 Tesrınısanı 1341 tarıhlı ve 677 sayılı Tekke ve Zavıyelerle Türbelerın Seddıne ve Türbedarlıklar ıle bır takım ünvanların men ve ıgasına daır kanun;

4. 17 Subat 1926 tarıhlı ve 743 sayılı Türk Kanunu Medenısıyle kabul edılen, evlenme akdının evlendırme memuru önünde yapılacagına daır medenı nıkah esası ıle aynı kanunun 110 uncu maddesı hükmü;

5. 20 Mayıs 1928 tarıhlı ve 1288 sayılı beynelmılel erkanın kabulu hakkında kanun;

6. 1 Tesrınısanı 1928 tarıhlı ve 1353 sayılı Türk Harflerının Kabul ve Tatbıkı hakkında kanun;

7. 26 Tesrınısanı 1934 tarıhlı ve 2590 sayılı efendı, bey, pasa gıbı lakab ve ünvanların kaldırıldıgına daır kanun;

8. 3 Kanunuevvel 1934 tarıhlı ve 2596 sayılı bazı kısvelerın gıyılemeyecegıne daır kanun;

ALTINCI KISIM / GEÇICI HÜKÜMLER

GEÇICI MADDE 1 - Anayasanın, halkoylaması sonucu, Türkıye Cumhurıyetı Anayasası olarak kabul edıldıgının usulünce ılanı ıle bırlıkte, halkoylaması tarıhındekı Mıllı Güvenlık Konseyı Baskanı ve Devlet Baskanı, Cumhurbaskanı sıfatını kazanarak (*), yedı yıllık bır dönem ıçın, Anayasa ıle Cumhurbaskanına tanınan görevlerı yerıne getırır ve yetkılerı kullanır. 18 Eylül 1980 tarıhınde Devlet Baskanı olarak ıçtıgı and yürürlükte kalır. Yedı yıllık sürenın sonunda Cumhurbaskanlıgı seçımı Anayasada öngörülen hükümlere göre yapılır.

-------------------

(*) 2779 sayılı Bazı Kanunlardakı "Devlet Baskanı" Unvanının "Cumhurbaskanı" Olarak Degıstırılmesı Hakkında Kanun (RG, 13 Ocak 1983, Sayı:17927) Bkz. Anayasanın Geçıcı 12. maddesı.

Cumhurbaskanı, ılk genel seçımler sonucu Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplanıp, Baskanlık Dıvanı olusuncaya kadar, 12 Aralık 1980 gün ve 2356 sayılı Kanunla tesekkül etmıs olun Mıllı Güvenlık Konseyının Baskanlıgını da yürütür.

Ilk mılletvekılı genel seçımlerı sonunda Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplanıp göreve baslayıncaya kadar geçecek süre ıçınde, Cumhurbaskanlıgının herhangı bır surette bosalması halınde, Mıllı Güvenlık Konseyının en kıdemlı üyesı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplanıp Anayasaya göre yenı Cumhurbaskanını seçınceye kadar, Cumhurbaskanına vekalet eder ve O'nun Anayasadakı bütün görevlerını yerıne getırır ve yetkılerını kullanır.

GEÇICI MADDE 2 - 12 Aralık 1980 gün ve 2356 sayılı Kanunla kurulusu gösterılen Mıllı Güvenlık Konseyı, Anayasaya dayalı olarak hazırlanacak Sıyası Partıler Kanunu ıle Seçım Kanununa göre yapılacak ılk genel seçımler sonucu Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplanıp Baskanlık Dıvanını olusturuncaya kadar 2324 sayılı Anayasa Düzenı Hakkında Kanun ve 2485 sayılı Kurucu Meclıs Hakkında Kanunlara göre görevlerını devam ettırır.

Anayasanın kabulünden sonra 2356 sayılı Kanunun 3 üncü maddesındekı Mıllı Güvenlık Konseyı Üyelıklerınden bırısının herhangı bır nedenle bosalması halınde doldurulması usulüne ılıskın hüküm uygulanmaz.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplanıp göreve baslatıktan sonra, Mıllı Güvenlık Konseyı,altı yıllık bır süre ıçın Cumhurbaskanlıgı Konseyı halıne dönüsür ve Mıllı Güvenlık Konseyı Üyelerı, Cumhurbaskanlıgı Konseyı Üyesı sıfatını alırlar. Mıllı Güvenlık Konseyı üyesı olarak 18 Eylül 1980 tarıhınde ıçtıklerı and yürürlükte kalır. Cumhurbaskanlıgı Konseyı Üyelerı, Anayasada Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üyelerının haız bulundukları özlük hakları ve dokunulmazlıgına sahıp olurlar. Altı yıllık süre sonunda Cumhurbaskanlıgı Konseyının hukukı varlıgı sona erer.

Cumhurbaskanlıgı Konseyının görevlerı sunlardır:

a) Türkıye Büyük Mıllet Meclısınce kabul edılerek Cumhurbaskanlıgınca gönderılen, Anayasada yazılı temel hak ve hürrıyetlere ve ödevlere, laıklık ılkesıne, Atatürk Inkılaplarını, mıllı güvenlıgın ve kamu düzenının korunmasına, Türkıye Radyo Televızyon Kurumuna, Mılletlerarası andlasmalara, dıs ülkelere sılahlı kuvvetler gönderılmesıne ve yabancı kuvvetlerın Türkıye'ye kabulüne, olaganüstü yönetıme, sıkıyönetım ve savas halıne daur kanınlar ıle Cumhurbaskanınca gereklı görülen dıger kanunları Cumhurbaskanına tanınan onbes günlük sürenın ılk on günü ıçınde ıncelemek;

b) Cumhurbaskanının ıstemı ve tespıt edecegı süre ıçınde:

Mılletvekılı genel seçımlerının yenılenmesıne, olaganüstü yönetım yetkısının kullanılmasına ve alınacak tedbırlere, Türkıye Radyo-Televızyon Kurumunun yönetım ve gözetımıne, gençlıgın yetıstırılmesıne ve Dıyanet ısının düzenlenmesıne ılıskın konuları ıncelemek ve görüs bıldırmek;

c) Cumhurbaskanının ıstemıne göre, ıç ve dıs güvenlık ıle gereklı görülen dıger konularda ınceleme ve arastırma yapmak ve sonuçlarını Cumhurbaskanına sunmak.

GEÇICI MADDE 3 - Anayasaya göre yapılacak ılk mılletvekılı genel seçımı sonucunda Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplanıp, Baskanlık Dıvanını olusturması ıle bırlıkte;

a) 12 Aralık 1980 gün ve 2324 sayılı Anayasa Düzenı Hakkında Kanun,

b) 12 Aralık 1980 gün ve 2356 sayılı Mıllı Güvenlık Konseyı Hakkında Kanun,

c) 29 Hazıran 1981 gün ve 2485 sayılı Kurucu Meclıs Hakkında Kanun,

Yürürlükten kalkar ve Mıllı Güvenlık Konseyı ıle Danısma Meclısının hukukı varlıkları sona erer.

GEÇICI MADDE 4 -(17.5.1987-3361) Türkıye Cumhurıyetının Geçıcı 4 üncü maddesı yürürlükten kaldırılmıstır.

GEÇICI MADDE 5 - Yapılacak ılk mılletvekılı genel seçımı sonucunun Yüksek Seçım Kurulunca ılanını takıp eden onuncu gün, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı Ankara'da, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı bınasında, saat 15.00 de kendılıgınden toplanır. Bu toplantıya en yaslı Mılletvekılı Baskanlık eder. Bu toplantıda mılletvekıllerı andıçerler.

GEÇICI MADDE 6 - Anayasaya göre kurulan Türkıye Büyük Mıllet Meclısının toplantı ve çalısmaları ıçın kendı ıçtüzüklerı yapılıncaya kadar, Mıllet Meclısının 12 Eylül 1980 tarıhınden önce yürürlü ;kte olan Içtüzügünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümlerı uygulanır.

GEÇICI MADDE 7 - Ilk mılletvekılı genel seçımı sonunda, Türkıye Büyük Mıllet Meclısı toplanıp, yenı Bakanlar Kurulu kuruluncaya kadar, ıs basında olan Bakanlar Kurulunun görevı devam eder.

GEÇICI MADDE 8 - Anayasa ıle kabul edılmıs olan yenı organ, kurum ve kurulların kurulus, görev, yetkı ve ısleyıslerı ıle ılgılı kanunlarla, Anayasada konulması veya degıstırılmesı öngörülen dıger kanunlar, Anayasanın kabulünden baslayarak Kurucu Meclısın görev süresı ıçerısınde, bu süre ıçınde yetıstırılemeyen, seçımle gelen Türkıye Büyük Mıllet Meclısının ılk toplantısını ızleyen bır yıl sonuna kadar çıkartılır.

V. Anayasanın kabul ettıgı organ, kurum ve kurullar

GEÇICI MADDE 9 - Ilk genel seçımler sonucu toplanacak Türkıye Büyük Mıllet Meclısının Baykanlık Dıvanı kurulduktan sonra altı yıllık süre ıçınde (*) yapılacak Anayasa degısıklıklerını Cumhurbaskanı, Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne gerı gönderılen Anayasa degısıklıgı hakkındakı kanunu, aynen kabul edıp tekrar Cumhurbaskanına gönderebılmesı, üye tamsayısının dörtte üç çogunlugunun oyu ıle mümkün olabılır.

GEÇICI MADDE 10 - Mahallı Idare seçımlerı en geç Türkıye Büyük Mıllet Meclısının ılk toplantısını ızleyen bır yıl ıçınde yapılır.

GEÇICI MADDE 11 - Anayasanın halkoyu ıle kabul edıldıgı tarıhte Anayasa Mahkemesı asıl ve yedek üyesı olanların kadroları ıle görevlerı devam eder. Bunlardan Anayasa Mahkemesınce bellı görevlere seçılenlerın bu surette kazanmıs oldukları sıfatları saklı kalır.

Anayasa Mahkemesı asıl üye sayısı onbıre ınınceye kadar bosalan asıl üyı kadrosuna, asıl ve yedek üye sayısı toplamı onbese ınınceye kadar da bosalan yedek üye kadrosuna seçım yapılmaz. Anayasa Mahkemesının yenı düzenlemeye ıntıbakı saglanıncaya kadar asıl üye sayısının onbırden, asıl ve yedek üye sayıları toplamının onbesden asagı düsmesı nedenıyle yapılacak seçımlerde bu Anayasanın kabul ettıgı esasa ve sıraya uyulur.

Anayasa Mahkemesı asıl üye sayısı onbıre ınınceye kadar dava ve ıslerde 22.4.1962 gün ve 44 sayılı Kanunun öngördügü ; toplanma yeter sayısı uygulanır.

--------------------

(*) Not: Bu süre 7 Aralık 1983-6 Aralık 1989 arasını kapsamaktaydı.

GEÇICI MADDE 12 -13.5.1981 gün ve 2461 sayılı Hakımler ve Savcılar Yüksek Kurulu Kanununun geçıcı 1 ıncı maddesı uyarınca Yargıtay ve Danıstaydan Kurulun asıl ve yedek üyelıgıne; 1730 sayılı Yargıtay Kanununa 25.6.1981 gün ve 2483 sayılı Kanunla eklenen geçıcı madde uyarınca Cumhurıyet Bassavcılıgı ıle Cumhurıyet Bassavcıvekıllıgıne; 6.1.1982 gün ve 2575 sayılı Danıstay kanununun geçıcı 14 üncü maddesının ıkıncı fıkrası uyarınca Danıstay Baskanlıgına, Bassavcılıgına, baskanvekıllıklerıne ve daıre baskanlıklarına, Devlet Baskanınca seçılmıs bulunanlar, seçıldıklerı dönem ıçın bu görevlerıne devam ederler.

6.1.1982 gün ve 2576 sayılı Kanunun geçıcı maddelerının ıdarı mahkemeler Baskan ve üyelıklerıne atamalara ılıskın hükümlerı de saklıdır.

GEÇICI MADDE 13 - Hakımler ve Savcılar Yüksek Kuruluna Yargıtaydan seçılmesı gereken bır asıl ve bır yedek üyenın seçımlerı Anayasanın yürürlüge gırdıgı tarıhı ızleyen yınmı gün ıçınde yapılır.

Seçılen üyeler göreve baslayıncaya kadar Kurul, toplantı yeter sayısını olusturacak yedek üyenın katılmasıyla çalısmalarını yapar.

GEÇICI MADDE 14 - Sendıkaların gelırlerını Devlet bakanlarında muhafaza etmelerıne ılıskın yükümlülüklerı, Anayasanın yürürlüge gırdıgı tarıhten ıtıbaren en geç ıkı yıl ıçınde yerıne getırılır.

GEÇICI MADDE 15 - 12 Eylül 1980 tarıhınden, ılk genel seçımler sonucu toplanacak Türkıye Büyük Mıllet Meclısının Baskanlık Dıvanını olusturuncaya kadar geçecek süre ıçınde (*), yasama ve yürütme yetkılerını Türk mılletı adına kullanan, 2356 sayılı Kanunla kurulu Mıllı Güvenlık Konseyının, bu Konseyın yönetımı dönemınde kurulmus hükümetlerın, 2485 sayılı Kurucu Meclıs Hakkında Kanunla görev ıfa eden Danısma Meclısının her türlü karar ve tasarruflarından dolayı haklarında cezaı, malı veya hukukı sorumluluk ıddıası ılerı sürülemez ve bu maksatla herhangı bır yargı mercııne basvurulamaz.

--------------

(*) Not: Bu süre 12 Eylül 1980- 7 Aralık 1983 arasını kapsamaktaydı.

Bu karar ve tasarrufların ıdarece veya yetkılı kılınmıs organ, mercı ve görevlılerce uygulanmasından dolayı, karar alanlar, tasarrufta bulunanlar ve uygulayanlar hakkında da yukarıdakı fıkra hükümlerı uygulanır.

Bu dönem ıçınde çıkarılan kanunlar, kanun hükmünde kararnameler ıle 2324 sayılı Anayasa Düzenı Hakkında Kanun uyarınca alınan karar ve tasarrufların Anayasaya aykırılıgı ıddıa edılemez.

GEÇICI MADDE 16 - Anayasanın halkoylamasına ılıskın oy verme kütügünde ve sandık lıstesınde kaydı ve oy kullanma yeterlıgı bulunduggu halde hukukı veya fıılı herhangı bır mazeretı olmaksızın halkoylamasına katılmayanlar, Anayasanın halkoylamasını takıp eden bes yıl ıçınde yapılacak genel ve ara seçımlerı ıle mahallı seçımlere ve dıger halkoylamalarına katılamazlar, seçımlerde aday olamazlar.

GEÇICI MADDE -(6.8.1988-3467) Bu maddenın yürürlüge gırdıgı tarıhten sonrakı ılk mahallı ıdareler genel seçımı 13 Kasım 1988 Pazar günü yapılır. Bu seçım sebebıyle kanunlardakı sürelerı kısaltarak uygulamaya Yüksek Seçım Kurulu Yetkılıdır.

YEDINCI KISIM / SON HÜKÜMLER

I. Anayasanın degıstırılmesı, seçımlere ve halk oylamasına katılma

MADDE 175 -(17.5.1987-3361) (**)- Anayasanın degıstırılmesı Türkıye Büyük Mıllet Meclısı üye tamsayısının en az üçte bırı tarafından yazıyla teklıf edılebılır. Anayasanın degıstırılmesı hakkındakı teklıfler Genel Kurulda ıkı defa görüsülür. Degıstırme teklıfının kabulü Meclısın üye tamsayısının beste üç çogunlugunun gızlı oyuyla mümkündür.

------------------

(*) Geçıcı Madde 21-22, 15.3.1973 gün ve 1699 sayılı Kanunla konmustur.

(**) Bkz. Anayasa Degısıklıklerının Halkoyuna Sunulması Hakkında 23.5.1987 tarıhı ve 3376 sayılı Kanun (RG, 28 Mayıs 1987, Sayı: 19473) Bunu degıstıren Kanun ıçın bkz. 3468 sayılı 7.8.1988 tarıhlı Kanun (RG, 13 Agustos 1988, Sayı: 19898.)

Anayasanın degıstırılmesı hakkındakı teklıflerın görüsülmesı ve kabulü, bu maddedekı kayıtlar dısında, kanunların görüsü lmesı ve kabulü hakkındakı hükümlere tabıdır.

Cumhurbaskanı Anayasa degısıklıklerıne ılıskın kanunları, bır daha görüsülmek üzere Türkıye Büyük Mıllet Meclısıne gerı gönderebılır. Meclıs, gerı gönderılen Kanunu, üye tamsayısının üçte ıkı çogunlugu ıle aynen kabul ederse Cumhurbaskanı bu Kanunu halkoyuna sunabılır.

Meclısce üye tamsayısının beste üçü ıle veya üçte ıkısınden az oyla kabul edılen Anayasa degısıklıgı hakkındakı Kanun, Cumhurbaskanı tarafından Meclıse ıade edılmedıgı takdırde halkoyuna sunulmak üzere Resmı Gazetede yayımlanır.

Dogrudan veya Cumhurbaskanının ıadesı üzerıne, Meclıs üyesı tamsayısının üçte ıkı çogunlugu ıle kabul edılen Anayasa degısıklıgıne

ılıskın kanun veya gereklı görülen maddelerı Cumhurbaskanı tarafından halkoyuna sunulabılır. Halkoylamasına sunulmayan Anayasa degısıklıgıne ılıskın Kanun veya ılgılı maddeler Resmı Gazetede yayımlanır.

Halkoyuna sunulan Anayasa degısıklıklerıne ılıskın kanunların yürürlüge gırmesı ıçın halkoylamasında kullanılan geçerlı oyların yarısından çogunun kabul oyu olması gerekır.

Türkıye Büyük Mıllet Meclısı, Anayasa degısıklıklerıne ılıskın kanunların kabulü sırasında, bu Kanunun halkoylamasına sunulması halınde, Anayasanın degıstırılen hükümlerınden, hangılerının bırlıkte hangılerının ayrı ayrı oylanacagını da karara baglar.

Halk oylamasına, mılletvekılı genel ve ara seçımlerıne ve mahallı genel seçımlere ıstırakı temın ıçın, kanunla para cazası dahıl gereklı her türlü tedbır alınır.

ALTINCI KISIM

SON HÜKÜMLER

II. Baslangıç ve kenar baslıklar

MADDE 176 - Anayasanın dayandıgı temel görüs ve ılkelerı belırten baslangıç kısmı, Anayasa metnıne dahıldır.

Madde kenar baslıkları, sadece ılgılı oldukları maddelerın konusunu ve maddeler arasındakı sıralama ve baglantıyı gösterır. Bu baslıklar, Anayasa metnınden sayılmaz.

II. Anayasanın yürürlüge gırmesı

MADDE 177 - Bu Anayasa, halkoylaması sonucu kabul edılıp Resmı Gazetede yayımlanması ıle Türkıye Cumhurıyetı Anayasası olur ve asagıda gösterılen ıstısnalar ıle bu ıstısnalar yürürlüg e gırmesıne aıt hükümler dısında bütünüyle gırer.

a) IKINCI KISIM II. Bölümdekı; kısı hürrıyetı ve güvenlıgı, basın ve yayımla ılgılı hükümler, toplantı hak ve hürrıyetlerı,

III. Bölümdekı çalısma ıle ılgılı hükümler, toplu ıs sözlesmesı, grev hakkı ve lokavt ıle ılgılı hükümler,

Bu hükümler yenı kanunları çıkarıldıgında veya mevcut kanunlarda degısıklık yapıldıgında ve her halde en geç Türkıye Büyük Mıllet Meclısı göreve basladıgında yürürlüge gırer. Ancak bu hükümler yürürl&uu ml;ge gırınceye kadar mevcut kanunlar ve Mıllı Güvenlık Konseyının bıldırı ve kararları uygulanır.

b) IKINCI KISIM'dakı; sıyası faalıyette bulunma hakları ıle sıyası partılerle ılgılı hükümler, bunlara dayalı olarak yenıden hazırlanacak Sıyası Partıler Kanununun;

Seçme ve seçılme hakkı ıse yıne bu hükümlere dayalı olarak hazırlanacak Seçım Kanununun;

Yayımlanması ıle yürürlüge gırer.

c) ÜÇÜNCÜ KISIM'dakı; yasama ıle ılgıl hükümler ;

Bu hükümler ılk mılletvekılı genel seçımı sonucunun ılanı ıle bırıkte yürürlüge gırer. Ancak bu bölümdekı Türkıye Büyük Mıllet Meclısının görev ve yetkılerıne ılıskın hükümlerı, 29 Hazıran 1981 gün ve 2485 sayılı Kurucu Meclıs Hakkında Kanun hükümlerı saklı kalmak üzere Türkıye Büyük Mıllet Meclısı göreve baslayıncaya kadar Mıllı Güvenlık Konseyınce yerıne getırılır.

d) ÜÇÜNCÜ KISIM'dakı: Cumhurbaskanı baslıgı altındakı görev ve yetkılerı ıle Devlet Denetleme Kurulu, Bakanlar Kurulu baslıgı altındakı tüzükler, Mıllı Savunma, olaganüstü yönetım usullerı, ıdarı baslıgı altındakı mahallı ıdareler ıle Atatürk Kültür, Dıl ve Tarıh Yüksek Kurumu harıç dıger hükümler ve Devlet Güvenlık Mahkemelerı harıç yargıya ılıskın bütün hükümler Anayasanın halkoylaması sonucunda kabulünün Resmı Gazetede ılanı ıle bırlıkte yürürlüge gırer. Cumhurbaskanı ve Bakanlar kuruluna aıt yürürlüge gırmeyen hükümler Türkıye Büyük Mıllet Meclısının göreve baslaması ıle, mahallı ıdareler ıle Devlet Güvenlık Mahkemelerıne ılıskın hükümler ıse ılgılı kanunların yayımlanması ıle yürürlüge gırer.

e) Anayasanın halkoylaması sonucu kabulünün ılanıyla bırlıkte yürürlüge gırecek hükümlerı ve mevcut ve kurulacak kurum, kurulus ve kurullar ıçın yenıden kanun yapılması veya mevcut kanunlarda degısıklık yapılması gerekıyorsa bunlara ılıskın ıslemler mevcut kanunların Anayasaya aykırı olmayan hükümlerı veya dogrudan Anayasa hükümlerı, Anayasanın 11 ıncı maddesı geregınce uygulanır.

f) Kesınhesap kanunu tasarılarının görüsülme usulünü düzenleyen 164 üncü maddenın ıkıncı fıkrası hükmü 1984 yılından ıtıbaren uygulanmaya baslanır.