Site hosted by Angelfire.com: Build your free website today!

पुराण विषय अनुक्रमणिका

PURAANIC SUBJECT INDEX

(From Paksha to Pitara  )

Radha Gupta, Suman Agarwal & Vipin Kumar

HOME PAGE

Paksha - Panchami  ( words like Paksha / side, Pakshee / Pakshi / bird, Panchachuudaa, Panchajana, Panchanada, Panchamee / Panchami / 5th day etc. )

Panchamudraa - Patanga ( Pancharaatra, Panchashikha, Panchaagni, Panchaala, Patanga etc. )

Patanjali - Pada ( Patanjali, Pataakaa / flag, Pati / husband, Pativrataa / chaste woman, Patnee / Patni / wife, Patnivrataa / chaste man, Patra / leaf, Pada / level etc.)

Padma - Padmabhuu (  Padma / lotus, Padmanaabha etc.)

Padmamaalini - Pannaga ( Padmaraaga, Padmaa, Padmaavati, Padminee / Padmini, Panasa etc. )

Pannama - Parashunaabha  ( Pampaa, Payah / juice, Para, Paramaartha, Parameshthi, Parashu etc. )

Parashuraama - Paraashara( Parashuraama, Paraa / higher, Paraavasu, Paraashara etc)

Parikampa - Parnaashaa  ( Parigha, Parimala, Parivaha, Pareekshita / Parikshita, Parjanya, Parna / leaf, Parnaashaa etc.)

Parnini - Pallava (  Parva / junctions, Parvata / mountain, Palaasha etc.)

Palli - Pashchima (Pavana / air, Pavamaana, Pavitra / pious, Pashu / animal, Pashupati, Pashupaala etc.)

Pahlava - Paatha (Pahlava, Paaka, Paakashaasana, Paakhanda, Paanchajanya, Paanchaala, Paatala, Paataliputra, Paatha etc.)

Paani - Paatra  (Paani / hand, Paanini, Paandava, Paandu, Pandura, Paandya, Paataala, Paataalaketu, Paatra / vessel etc. )

Paada - Paapa (Paada / foot / step, Paadukaa / sandals, Paapa / sin etc. )

 Paayasa - Paarvati ( Paara, Paarada / mercury, Paaramitaa, Paaraavata, Paarijaata, Paariyaatra, Paarvati / Parvati etc.)

Paarshva - Paasha (  Paarshnigraha, Paalaka, Paavaka / fire, Paasha / trap etc.)

Paashupata - Pichindila ( Paashupata, Paashaana / stone, Pinga, Pingala, Pingalaa, Pingaaksha etc.)

Pichu - Pitara ( Pinda, Pindaaraka, Pitara / manes etc. )

 

 

परुच्छेपः

ऋग्वेदे १.१२७ - १.१३९ सूक्ताः दिवोदास-पुत्रस्य परुच्छेपस्य ऋषेः सन्ति। पुराणेषु दिवोदासराज्ञः पुत्रः प्रतर्दनः अस्ति, न परुच्छेपः। किं प्रतर्दनस्य परुच्छेपसार्धं साम्यं वा न वा, अयं अन्वेषणीयः। ऋग्वेदे १०.१७९. आदि सूक्तानि दिवोदास-पुत्र प्रतर्दनस्य सन्ति।

परुशब्दस्य किं अर्थं भवितुं शक्यते। सार्वत्रिकार्थः पर्वः अस्ति। अथवा ग्रन्थि। ऋग्वेदे १०.०९७.१२ इत्यादिषु परुष्परुः शब्दः प्रकटयति। डा. फतहसिंहस्य विचारधारानुसारेण अयं प्रतीयते यत् परोः विभिन्नाः पदाः अथवा स्तराः सन्ति। आयुर्वेदे विषस्य, ओषधिविषये अयं प्रसिद्धमस्ति यत् देहे तेषां प्रवेशः एकधातुतः द्वितीयायां क्रमिकरूपेण भवति। अयं स्थूलस्तरतः सूक्ष्मस्तरेषु गमनस्य क्रिया अस्ति। अस्य प्रतिलोममपि संभवमस्ति।

शेपशब्दस्य किं अर्थं भवितुं शक्यते। डा. फतहसिंहानुसारेण शेपः, पुं लिंगः पेशशब्दस्य विलोमः अस्ति। काशकृत्स्न धातुकोशे शिपृ धातुः क्षरणे अर्थे अस्ति। शब्दकल्पद्रुमादिषु शिपिशब्दः रश्मिअर्थे प्रयुक्तः भवति। महाभारत शान्तिपर्वे ३४२.७१ शिपिविष्टशब्दस्य निरुक्तिः हीनरोमा इति अस्ति।

कौशीतकिब्राह्मणे २३.४ कथनमस्ति यत् पूर्वावस्था पर्वणि-पर्वणि मुष्क(अण्डकोशाः) निर्माणस्य अस्ति। इन्द्रः एतेषां मुष्काणां रूपान्तरणं पर्वणि-पर्वणि शेपेषु कर्तुं शक्नुते। तदनन्तरं पर्वेभ्यः पाप्मनस्य निष्कासनस्य आवश्यकता भवति।

ऋग्वेदे परुच्छेपऋषेः ये सूक्ताः सन्ति, सोमयागे पृष्ठ्यषडहे तेषां विनियोगः षष्ठमहे अस्ति (कौशीतकिब्राह्मणे २३.४)। अत्र कथनमस्ति यत् पृष्ठ्यषडहस्य यः पंचमः अहः अस्ति, तस्य सम्बन्धः पशुभिः साकमस्ति। यः षष्ठमहः अस्ति, तस्य पुरुषेभिः साकं। पशु-पुरुषयोः किं भेदमस्ति। पशुः भूत-भविष्यस्य विषये जाग्रतः नास्ति। पुरुषः अस्ति। पशुः दैवोपरि, भाग्योपरि जीवति। पुरुषः पुरुषार्थं कृत्वा दैवस्य अतिक्रमणं कर्तुमपि शक्नोति। वेदे परुच्छेपः दिवोदासस्य पुत्रमस्ति। दिवि धातु क्रीडने, द्यूते भवति। अतएव, द्यूतस्य, आकस्मिकतायाः क्रमणं कृत्वा पुरुषार्थस्य स्थापनं परुच्छेपऋषेः सूक्तानां उद्देश्यं भवितुं शक्यते।

 

संदर्भाः

चतुस्त्रिंशद्वाजिनो देवबन्धोर्वङ्क्रीरश्वस्य स्वधितिः समेति।

अच्छिद्रा गात्रा वयुना कृणोत परुष्परुरनुघुष्या वि शस्त॥ १.१६२.१८

वृषा वृषन्धिं चतुरश्रिमस्यन्नुग्रो बाहुभ्यां नृतमः शचीवान्।

श्रिये परुष्णीमुषमाण ऊर्णां यस्याः पर्वाणि सख्याय विव्ये॥ ४.०२२.०२

यस्य मा परुषाः शतमुद्धर्षयन्त्युक्षणः।

अश्वमेधस्य दानाः सोमा इव त्र्याशिरः॥ ५.०२७.०५

उत स्म ते परुष्ण्यामूर्णा वसत शुन्ध्यवः।

उत पव्या रथानामद्रिं भिन्दन्त्योजसा॥ ५.०५२.०९

उतादः परुषे गवि सूरश्चक्रं हिरण्ययम्।

न्यैरयद्रथीतमः॥ ६.०५६.०३

दुराध्यो अदितिं स्रेवयन्तोऽचेतसो वि जगृभ्रे परुष्णीम्।

मह्नाविव्यक्पृथिवीं पत्यमानः पशुष्कविरशयच्चायमानः॥ ७.०१८.०८

ईयुरर्थं न न्यर्थं परुष्णीमाशुश्चनेदभिपित्वं जगाम।

सुदास इन्द्रः सुतुकाँ अमित्रानरन्धयन्मानुषे वध्रिवाचः॥ ७.०१८.०९

सत्यमित्त्वा महेनदि परुष्ण्यव देदिशम्।

नेमापो अश्वदातरः शविष्ठादस्ति मर्त्यः॥ ८.०७४.१५

त्वमेतदधारयः कृष्णासु रोहिणीषु च।

परुष्णीषु रुशत्पयः॥ ८.०९३.१३

एष वसूनि पिब्दना परुषा ययिवाँ अति।

अव शादेषु गच्छति॥ ९.०१५.०६

इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या।

असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुह्या सुषोमया॥ १०.०७५.०५

यस्यौषधीः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुष्परुः।

ततो यक्ष्मं वि बाधध्व उग्रो मध्यमशीरिव॥ १०.०९७.१२

इन्द्र उक्थेन शवसा परुर्दधे बृहस्पते प्रतरीतास्यायुषः।

यज्ञो मनुः प्रमतिर्नः पिता हि कमा सर्वतातिमदितिं वृणीमहे॥ १०.१००.०५