ມາຮອດສໄມຝຣັ່ງເຂົ້າມາ ເມື່ອເຂົາເຫັນຄວາມອ່ອນແອຂອງຈໍາປາສັກຊຶ່ງຖືກສຍາມຄຸມແຈຢູ່ແລ້ວ ເຂົາຈຶ່ງເອົາເມືອງນີ້ເປັນອະນານິຄົມເຂົາເລີຍ ຊຶ່ງນັ້ນຕ່າງຈາກທາງຫລວງພະບາງທີ່ເປັນພຽງເມືອງອາຣັກຂາຂອງຝຣັ່ງເທົ່ານັ້ນ ທາງຜູ້ປົກຄອງຈໍາປາສັກເອງສ່ວນຫລາຍ ກໍຫນີປົບໄປເຂົ້າກັບສຍາມ ຈະເວົ້າແລ້ວ ເຊື້ອຕະກູນນະຈໍາປາສັກນີ້ ກໍແມ່ນສຍາມເປັນຕັ້ງໃຫ້ ຄ້າຍໆທໍານອງກັບພວກນະອະຍຸທຍາ ນະລໍາປາງ ເປັນຕົ້ນ ເຈົ້າຍຸຕິທັມມະທອນຫລືຄໍາສຸກຜູ້ເປັນຕົ້ນຕະກຸນຂອງນະຈໍາປາສັກນີ້ເປັນຄົນທີ່ທາງສຍາມໄວ້ເນື້ອເຊື່ອໃຈຫລາຍ ເພິ່ນເປັນພໍ່ຂອງເຈົ້າຫຍຸຍຜູ້ເປັນພໍ່ຂອງເຈົ້າບຸນອຸ້ມອີກທອດນຶ່ງ

ມາບັດນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າຈະໄດ້ກ່າວເຖີງເຈົ້າບຸນອຸ້ມໂດຍກົງ ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ເພິ່ນກໍບໍ່ໄດ້ມີບົດບາດເດ່ນຄືດັ່ງເຈົ້າອື່ນໆທີ່ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວມາ ແຕ່ອີງອາໃສວ່າ ຝຣັ່ງຕ້ອງການຢາກໄດ້ເພິ່ນຊຶ່ງເປັນເຊື້ອເຈົ້າຢູ່ທາງໃຕ້ ເຂົ້າກັບເຂົາ ຊຶ່ງຕາມທີ່ຮູ້ເຫັນເຊື້ອສາຍນີ້ຂ່ອນຂ້າງເປັນໃຈໃຫ້ສຍາມເປັນທຶນເດີມຢູ່ແລ້ວ ເຂົາຈຶ່ງຍູ້ສົ່ງເຈົ້າບຸນອຸ້ມຕລອດມາ ດ້ວຍວ່າເຈົ້າບຸນອຸ້ມເອງກໍເຫັນຄຸນຂອງຝຣັ່ງ ທີ່ສົ່ງໃຫ້ເພິ່ນເປັນໃຫຍ່ກ່ວາທີ່ທາງໄທຈະສາມາດໃຫ້ໄດ້ ເພິ່ນຈຶ່ງປັ້ນຕໍ່ຝຣັ່ງແຕ່ນັ້ນມາ ໂດຍທໍາອິດກໍຊ່ອຍຝຣັ່ງສູ້ກັບຍີ່ປຸ່ນຢ່າງລັບໆ ແລະກໍເປັນກໍາລັງສໍາຄັນນໍາເອົາຝຣັ່ງເຂົ້າມາປົກຄອງລາວອີກຄັ້ງ ຫລັງຈາກຍີ່ປຸ່ນຖອຍອອກໄປ ດ້ວຍການຮ່ວມໄມ້ຮ່ວມມືກັບຝຣັ່ງຢ່າງແຂງຂັນ ຝຣັ່ງກໍເລີຍສເນີໃຫ້ຕໍາແຫນ່ງຜູ້ກວດກາແຜ່ນດິນແທນຫູຕາເຈົ້າແຜ່ນດິນແຕ່ນັ້ນມາ ໂດຍເຈົ້າບຸນອຸ້ມເອງໄດ້ລະສິດໃນການເປັນເຈົ້າຜູ້ຄອງຈໍາປາສັກເປັນການແລກປ່ຽນ ຊຶ່ງໃນຕອນນັ້ນບໍ່ມີຄຸນຄ່າລາຄາຄືແຕ່ເກົ່າແລ້ວ

ອາດຈະເປັນຍ້ອນວ່າ ເຈົ້າບຸນອຸ້ມເປັນຄົນສູງໃຫຍ່ ບໍ່ພໍຍັງເປັນເຈົ້າຈອມຈາກທາງໃຕ້ອີກ ຫລືຄວາມເຊື່ອຂອງຄົນບໍ່ຫນ້ອຍທີ່ເຊື່ອວ່າ ເພິ່ນຫາຍຕົວໄດ້ ອີກຢ່າງກໍຄືມີເວດມົນຄາຖາ ມັນຈຶ່ງຄົງມີອາຖັນເຮັດໃຫ້ຄົນຢໍາເກງເພິ່ນເປັນຫນັກເປັນຫນາ ອາດຈະເປັນສາເຫດດັ່ງກ່າວ ຕະກູນຂອງເພິ່ນຈຶ່ງຄອງພາກໃຕ້ຂອງລາວ ຢ່າງທີ່ບໍ່ມີໃຜຈະມາຕໍ່ລອງຖານອໍານາດນີ້ໄດ້ ຊຶ່ງອໍານາດນີ້ ເຈົ້າບຸນອຸ້ມແລະຕະກູນ ນະຈໍາປາສັກຂອງເພິ່ນໄດ້ນໍາໄປໃຊ້ໃຫ້ເປັນປໂຍດໃນທາງເຮັດທຸຣະກິດການຄ້າ ທີ່ບໍ່ຫນ້ອຍຫນ້າກ່ວາພວກເຊື້ອເຈົ້າຂອງໄທ ທີ່ຣວຍໆທັງຫລາຍເລີຍ ເລື້ອງນີ້ Grant Evans ກໍໄດ້ຂຽນລົງໃນປື້ມ A short history of Laos ຂອງທ່ານຄືກັນ

ອີກຢ່າງ ຈະເປັນເລື້ອງຈິງຫລືບໍ່ ກໍບໍ່ຮູ້ ທີ່ວ່າເຈົ້າບຸນອຸ້ມໄປບ່ອນໃດ ເພິ່ນຈະຕ້ອງເອົາສາວນ້ອຍແຖວນັ້ນ ໄປບໍາເຣີຄວາມສຸກຂອງເພິ່ນ ຫລືນີ້ອາດຈະເປັນພຽງຂ່າວລື ທີ່ຄົນປັ້ນແຕ່ງໃຫ້ເພິ່ນເສັຽຫາຍ ກໍເປັນໄດ້ ແຕ່ດ້ວຍວ່າ ນີ້ເປັນເລື້ອງຫນາຫູ ພໍສົມຄວນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງເຫັນສົມຄວນເອົາມາລົງໄວ້ທີ່ນີ້ ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານໄດ້ສືບຖາມຫາຄວາມຈິງຕໍ່ໆໄປ

ສໍາລັບບົດບາດທາງການເມືອງຂອງເຈົ້າບຸນອຸ້ມນັ້ນ ເວົ້າແທ້ ກໍບໍ່ຄ່ອຍມີຫລາຍ ເຫັນຈະເດ່ນຊັດກໍຢູໃນສອງເຫດການຄືຄາວທີ່ຮ້ອຍເອກກອງແລ ຫລືທີ່ເຮົາຮູ້ຈັກກັນໃນນາມນາຍພົນກອງແລ ເຮັດປະຕິວັດລັຖປະຫານ ໃນປີ໑໙໖໐ ແລະການມີບົດບາດຂອງເພິ່ນໃນການຮ່ວມເຊັນສັນຍາເຊີແນວສ້າງຕັ້ງລັຖບານປະສົມໃນປີ໑໙໖໒ເທົ່ານັ້ນ

ສໍາລັບຄັ້ງທໍາອິດຫັ້ນ ນາຍພົນພູມີຫນໍ່ສວັນຫາໃຫ້ເພິ່ນຊ່ອຍ ເພາະຈະເວົ້າແລ້ວ ເຈົ້າບຸນອຸ້ມເປັນນຶ່ງໃນພາກໃຕ້ ການຈະໄດ້ປະຊາຊົນຫນູນຫລັງຫລືເປັນທີ່ອີງນັ້ນ ມັນຈໍາເປັນຢ່າງຍິ່ງທີ່ນາຍພົນພູມີຜູ້ມີຖິ່ນຖານແຖວເມືອງສວັນ ອັນເປັນເຂດອິດທິພົນຂອງເຈົ້າບຸນອຸ້ມຢູ່ເດີມແລ້ວ ຈະຕ້ອງເອົາເພິ່ນໄປເປັນຜູ້ນໍາອອກຫນ້າ ແລະຈາກເຫດການຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອນາຍພົນພູມີມີໄຊ ສາມາດຂັບໄລ່ນາຍພົນກອງແລອອກໄປໄດ້ ມັນກໍສົ່ງຜົນໃຫ້ເຈົ້າບຸນອຸ້ມມີບົດບາດທາງການເມືອງຂຶ້ນມາ ຈົນເຖີງຂັ້ນຖືກຍົກໃຫ້ເປັນຜູ້ນໍາຝ່າຍຂວາ ໄປເຈຣະຈາບັນຫາລາວຄືດັ່ງທີ່ໄດ້ກ່າວມາແລ້ວ

ສາເຫດທີ່ເຈົ້າບຸນອຸ້ມ ເປັນທີ່ກຽດຊັງຢ່າງເປັນພິເສດຕໍ່ພວກຝ່າຍຊ້າຍ ກໍເພາະເພິ່ນເປັນປໍຣະປັກກັບເຂົາເຈົ້າຕັ້ງແຕ່ສໄມຝຣັ່ງພຸ້ນ ອີກຢ່າງ ຕາມຂໍ້ກ່າວຫາຂອງຝ່າຍຊ້າຍແລ້ວ ຕະກູນນະຈໍາປາສັກຂອງເພິ່ນ ປານວ່າເປັນເຈົ້າສັກດີນາແຖວພາກໃຕ້ຢ່າງເຕັມສ່ວນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ແປກທີ່ພວກຝ່າຍຊ້າຍຈະຖືເພິ່ນເປັນສັດຕູອັນດັບນຶ່ງຂອງເຂົາເຈົ້າເລີຍ

 

ໃນຕອນທ້າຍນີ້ ມັນເປັນການຂ່ອນຂ້າງຍາກ ທີ່ຈະຂຽນແນວດີໃຫ້ແກ່ເຈົ້າບຸນອຸ້ມ ນອກຈາກວ່າ ເພິ່ນນັ້ນເຮັດຖືກໃນການຍິນຍອມເອົາອະນາຈັກຈໍາປາສັກມາຂຶ້ນກັບລັຖບານກາງ ໂດຍມີເຈົ້າຂອງນະຄອນຫລວງພະບາງເປັນພະເຈົ້າແຜ່ນດິນ ສິ່ງນີ້ໃນຕົວຂອງມັນເອງ ກໍບອກວ່າ ເຈົ້າບຸນອຸ້ມຄິດເຫັນແກ່ປໂຍດຂອງຊາດບ້ານເມືອງຢູ່ຄືກັນ ສ່ວນທີ່ວ່າ ເພິ່ນປັກໃຈຕໍ່ຝຣັ່ງຢ່າງຈົມຫົວຈົມທ້າຍນັ້ນ ກໍຄົງຈະເປັນວ່າ ຝຣັ່ງເປັນຜູ້ປັ້ນເພິ່ນຂຶ້ນມາໃຫ້ເປັນໃຫຍ່ ເພິ່ນກໍສໍານຶກໃນບຸນຄຸນນັ້ນ ຈົນເຖີງຂັ້ນລືມໄປວ່າ ຄວາມເປັນເຈົ້ານັ້ນຄືການຮັກສາຜົນປໂຍດຂອງແຜ່ນດິນຂອງໄພ່ຟ້າປະຊາກອນເປັນສໍາຄັນ ບໍ່ຊັ້ນ ຄວາມເປັນເຈົ້າກໍເທົ່າກັບວ່າ ຢອງຢູ່ຫົວຂອງປະຊາຊົນຊື່ໆ ຈາກເຫດການທາງປວັດສາດ ກໍພໍເຂົ້າໃຈວ່າ ເປັນຫຍັງເຊື້ອສາຍຂຸນບໍຣົມທາງໃຕ້ ຈຶ່ງຫມົດຄວາມເປັນເຈົ້າທີ່ພວກຜູ້ນໍາຢ່າງແທ້ຈິງຄວນຈະມີລົງ ຂ້າພະເຈົ້າຄິດວ່າ ຫາກເຈົ້າບຸນອຸ້ມເກີດເປັນເຈົ້າທາງຫລວງພະບາງ ເພິ່ນຄົງຈະມີສໍານຶກຕ່າງກ່ວາທີ່ເປັນມາ ຢ່າງຫນ້ອຍ ເຖີງເຈົ້າທາງຫລວງພະບາງຈະອ່ອນແອ ໃນສາຍຕາຂອງຄົນລາວຈໍານວນບໍ່ຫນ້ອຍ ແຕ່ການຮັກສາໄວ້ຊຶ່ງຕົ້ນຕະກູນອັນດີງາມຂອງຕົນ ນັ້ນຍັງຄົງຖືກປະຕິບັດມາ ແລະທີ່ສໍາຄັນຢ່າງຍິ່ງຍວດກໍຄື ຄວາມສໍານຶກທີ່ວ່າ ຕົນນັ້ນເປັນເຊື້ອຫນໍ່ຂອງຂຸນບໍຣົມ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ເຈົ້າທາງຫລວງພະບາງມີສໍານຶກທາງດ້ານການປົກຄອງ ເພື່ອຄວາມຢູ່ລອດຂອງບ້ານເມືອງສເມີມາ ຂ້າພະເຈົ້າເຊື່ອວ່າ ຫາກແມ້ນພຽງເຈົ້າບຸນອຸ້ມມີແນວໂນ້ມໄປທາງນັ້ນ ຈັກເຄິ່ງນຶ່ງ ບໍ່ມີໃຜຈະຮູ້ວ່າ ບ້ານເມືອງລາວຈະດີຂຶ້ນຂນາດໃດ ລອງຄິດເບິ່ງວ່າ ຖ້າເຈົ້າບຸນອຸ້ມເປັນກໍາລັງອັນສໍາຄັນຂອງລັຖບານລາວອິສຣະຢ່າງທີ່ເພິ່ນມີຕໍ່ຝຣັ່ງແລ້ວ ບາງທີຝຣັ່ງອາດຈະຄິດຊໍ້າສອງຊໍ້າ ເມື່ອເຫັນຜູ້ທີ່ເປັນຜູ້ນໍາລາວເປັນປືກແຜ່ນແຫນ້ນຫນານໍາກັນເປັນສ່ວນຫລາຍ ກໍເປັນໄດ້ ແລະຫາກນັ້ນເປັນຈຸດເລີ້ມຕົ້ນທີ່ດີງາມແລ້ວ ບາດອະເມຣິກາເຂົ້າມາໃນພາຍຫລັງ ກໍຄົງຈະໃຫ້ໂອກາດແກ່ຄວາມເປັນກາງຢູ່ລາວຫລາຍກ່ວານີ້ ເລື້ອງລາວຈະເປັນແນວໃດ ຂໍເຊີນທ່ານຕິດຕາມກ່ຽວກັບບັນຫາລາວໃນກາງຫາທ້າຍສັຕວັດທີ໒໐ໃນເລື້ອງລາວຂອງເຈົ້າມະຫາຊີວິດສີສວ່າງວັທນາ ເຈົ້າສຸວັນນະພູມມາ ແລະກໍລົງທ້າຍດ້ວຍເຈົ້າສຸພານຸວົງ

 

ບົດຕື່ມທ້າຍ: ເຈົ້າບຸນອຸ້ມໄດ້ເປັນນາຍົກຢູ່ສອງຄັ້ງ ຄືຄັ້ງທີ່ນຶ່ງໃນສໄມຫລັງສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີສອງສິ້ນສຸດລົງບໍ່ດົນ ແລະຄັ້ງທີສອງໃນສໄມທີ່ນາຍພົນພູມີຫນໍ່ສວັນເຮັດການປະຕິວັດລັຖປະຫານ ຄົ້ນລົ້ມລັຖບານເຈົ້າສຸວັນນະພູມມາທີ່ນາຍພົນກອງແລສນັບສນູນໄດ້ ຄັ້ງຫລັງນີ້ເຈົ້າບຸນອຸ້ມເປັນນາຍົກກໍພຽງຊົ່ວຄາວຊື່ໆ ເພາະລັຖບານທີ່ຖືກຕ້ອງນັ້ນຍັງຢູ່ໃນກໍາມືຂອງເຈົ້າສຸວັນນະພູມມາຢູ່ ຈາກປື້ມປວັດສາດອີສານ ຊຶ່ງໃນນັ້ນກ່າວເຖີງຄວາມເປັນມາຂອງນະຄອນຈໍາປາສັກ ແລະທີ່ຂຽນຂຶ້ນໂດຍທ່ານເຕີມວິພາກພະຈານະກິດ ຄົນໄທທີ່ມີເຊື້ອສາຍມາຈາກຈໍາປາສັກຄືກັນ ຜູ້ຂຽນດັ່ງກ່າວກໍອ້າງເຖີງຄວາມຈົ່ງຮັກພັກດີຂອງເຈົ້າຈອມນະຄອນຈໍາປາສັກທີ່ມີຕໍ່ໄທສເມີມາ ແລະສຸດທ້າຍນີ້ ສາເຫດອັນນຶ່ງທີ່ຄົນທາງພາກໃຕ້ຍອມຮັບນັບຖືເຈົ້າບຸນອຸ້ມແລະຕະກູນນະຈໍາປາສັກຂອງເພິ່ນ ກໍເພາະເພິ່ນເຮັດຫນ້າທີ່ທາງພິທີກັມທີ່ປະຕິບັດກັນມາຕັ້ງແຕ່ດຶກດໍາບັນ ທີ່ຄ້າຍໆກັບທາງເຈົ້າເມືອງຫລວງພະບາງເຮັດ ດັ່ງນັ້ນຕໍ່ສາຍຕາແລະຄວາມເຊື່ອຖືຂອງຄົນລາວທີ່ຍັງຄົງຜູກພັນຢູ່ກັບເຈົ້າຈອມຜູ້ຄອງເມືອງແລ້ວ ກໍເທົ່າກັບວ່າເຈົ້າບຸນອຸ້ມຄືເຈົ້າແຜ່ນດິນ ທີ່ຖືກຕ້ອງຂອງພາກໃຕ້ນັ້ນເອງ ຄໍາເຫັນດັ່ງກ່າວທ່ານສາມາດອ່ານລາຍລະອຽດໄດ້ໃນປື້ມຂອງ Grant Evans "Politics of rituals and remembrance".