Ιστορικά  Στοιχεία

Κατά τη μυθολογία, στο Μαύρο όρος, που είναι τα Χελυδορέα Όρη των αρχαίων Ελλήνων, οδήγησε ο νεαρός Ερμής τα κλεμμένα βόδια του θεού Απόλλωνα και σ' αυτό βρήκε τη χελώνα, στο κέλυφος (χέλυς) της οποίας τέντωσε χορδές, κατασκευάζοντας έτσι την πρώτη λύρα, την οποία τελικά προσέφερε στον Απόλλωνα, ώστε να εξιλεωθεί για την κλοπή.

Η Ιστορία της περιοχής της Ευρωστίνης ξεκινάει από τους προϊστορικούς χρόνους με την έλευση των Πελασγών. Αργότερα ήρθαν οι Ίωνες τους οποίους διαδέχθηκαν. Κατά τους Τρωικούς πολέμους πλοία ξεκίνησαν από το αρχαίο λιμάνι στα Μαύρα λιθάρια  για την Τροία

Ο Παυσανίας στα Αχαϊκά του γράφει ότι στο δρόμο που οδηγεί από την αρχαία Αιγείρα προς το επίνειο υπήρχε το ιερό της Αγροτέρας Αρτέμιδος. Η τοπική παράδοση αναφέρει ότι οι κάτοικοι της Υπερησίης, για να αποτρέψουν εισβολή των Σικυωνίων στην περιοχή τους, συγκέντρωσαν μεγάλο αριθμό αιγών, έδεσαν στα κέρατά τους αναμμένα δαδιά και τις άφησαν νύχτα να κινηθούν προς το εχθρικό στρατόπεδο. Οι Σικυώνιοι, βλέποντας τόσα φώτα, υπέθεσαν ότι είχαν φθάσει σημαντικές ενισχύσεις στους αντιπάλους τους, εγκατέλειψαν την προσπάθειά τους και γύρισαν πίσω. Έκτοτε οι κάτοικοι μετονόμασαν την πόλη τους από Υπερησία σε Αιγείρα και στο σημείο όπου η μεγαλύτερη αίγα, κουρασμένη, κάθισε οκλαδόν, έκτισαν ιερό της Αγροτέρας Αρτέμιδος. Υπολογίζεται ότι το ιερό αυτό ήταν δυτικά του οδικού κόμβου Δερβενίου και επάνω από τη σιδηροδρομική γραμμή, στη θέση Σπυρουλέικα.

Η μεγαλύτερη αλλαγή της φυσιογνωμίας και του τρόπου ζωής των κατοίκων ήρθε με την ίδρυση της Εκκλησίας της Κορίνθου το 50μ.χ. από τον Απόστολο Παύλο και την διάδοση του Χριστιανισμού. Σε δημοσίευμα στα «ΝΕΑ» 12.2.79 ανακοινώθηκε ότι στα Μαύρα Λιθάρια αποκαλύφθηκε παλαιοχριστιανική βασιλική του 5^ου αιώνα.

Το 1402 γίνεται ένας φοβερός σεισμός στον Κορινθιακό, ο οποίος έπληξε τις παράκτιες περιοχές με αποτέλεσμα να αποκοπούν μεγάλα τμήματα εδάφους, να καταρρεύσουν βουνά, να καταποντιστούν εκτάσεις παρασύροντας ζώα, σπαρτά και σπίτια και κατάστρεψε τα φρούρια της Βοστίτσας, του Διακοπτού, του Ξυλοκάστρου και της Ζάχολης (Sachuli όπως αναφέρεται σε μαρτυρία της εποχής).

Οι Ενετοί έβαλαν τους ιδιοκτήτες να φυτέψουν χέρσες εκτάσεις, εισήγαγαν νέες καλλιέργειες, και επέκτειναν την παραγωγή της σταφίδας που την εξαγωγή ανέλαβαν οι ίδιοι. Έτσι μέσω των λιμανιών της περιοχής έγινε γνωστή ή Κορινθιακή σταφίδα μέχρι τις μέρες μας.

Οι Τούρκοι καταλαμβάνουν την Ελλάδα και μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς το 1821 γίνεται η Ελληνική Επανάσταση και στις 5 Ιανουαρίου 1823 Ο Νικολάκης Πετμεζάς, ο Γεωργάκης Χελιώτης και ο Παναγιωτάκης Γεραρής κατέβηκαν από τη Μονή και έπιασαν τη φυσική οχυρή θέση στα Μαύρα Λιθάρια με σκοπό να χτυπήσουν τους Τούρκους. Οι πρώτοι πυροβολισμοί της τελικής καταστροφής της στρατιάς του Δράμαλη έπεσαν στον Άγιο Σπυρίδωνα στη Λυγιά. Ακολούθησαν συμπλοκές κατά μήκος της παραλίας στη Ροδιά και στο Δερβένι. Στα Μαύρα λιθάρια ο Καπετάν Γεραρής είχε ταμπουρωθεί με οπλισμένους και  κατοίκους με τσεκούρια, μαχαίρια και ότι άλλο εύρισκαν και στη σκληρή μάχη που ακολούθησε νίκησε τους Τούρκους με αποτέλεσμα μόλις 800 Τούρκοι να γλιτώσουν κυνηγημένοι προς την Πάτρα. Στην μάχη τραυματίστηκε σοβαρά ο Παναγιωτάκης Γεραρής. Οι νεκροί της μάχης ετάφησαν στον Άγιο Γεώργιο της Ζάχολης και στους τάφους των ανωνύμων φυτεύτηκαν επτά κυπαρίσσια.  

Η παρακμή της Ζάχολης ήρθε από το 1875 με την κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής και τότε οι κάτοικοι των ορεινών περιοχών της Ευρωστίνης άρχισαν να κατεβαίνουν προς την παραλία φτιάχνοντας νέα χωριά και συνοικισμούς. Έτσι δημιουργήθηκε και το Δερβένι. Κατά την διάρκεια του Α’ παγκοσμίου πολέμου και τα επόμενα χρόνια λειτουργεί αξιόλογο λιγνιτωρυχείο στα Μαύρα λιθάρια από το οποίο ο λιγνίτης φορτώνονταν σε καράβια δίπλα στον Άγιο Παντελεήμονα. Κατά τα έτη 1923-1940 έχουμε την μεγάλη εμπορική ακμή του Δερβενίου με καράβια να φεύγουν με εμπορεύματα κατευθείαν από το Δερβένι για το εξωτερικό.

Το 1840 στο Δήμο Ζαχόλης υπάγεται και το Δερβένι μαζί με άλλα χωριά της περιοχής και το 1867 πρωτεύουσα του Δήμου γίνεται το Δερβένι.

Το 1873 μετονομάζεται σε Δήμο Ευρωστίνης με πρωτεύουσα το Δερβένι από 1^η Νοεμβρίου μέχρι 31^η Μαρτίου και τα Κουνιάνικα από 1^η Απριλίου μέχρι 31^η Οκτωβρίου.

Το 1912 καταργούνται οι Δήμοι και δημιουργείται η Κοινότητα Δερβενίου με τους συνοικισμούς Δερβένι, Λυγιά, Πεταλού, Μαύρα Λιθάρια. Το 1928 μετονομάζεται σε Στενόπορον , το 1929 σε Ακταίον και το 1933 πάλι σε Δερβένι. Το 1925 Πεταλού και αποτελεί ξεχωριστή κοινότητα και το 1971 προσαρτάται πάλι στη κοινότητα Δερβενίου. Το όνομα Δερβένι είναι τούρκικη λέξη και σημαίνει στενό πέρασμα και το πήρε λόγο της στενότητας της θέσης ανάμεσα σε βουνό και θάλασσα και για τον ίδιο λόγο το όνομα Στενόπορο. Το όνομα Ακταίον πήρε λόγο της θέσης δίπλα στη θάλασσα. Η Πεταλού πήρε μάλλον το όνομα από κάποια οικογένεια Πεταλά που έζησε εκεί και τα Μαύρα Λιθάρια από τους λίθινους όγκους σκοτεινού χρώματος που υψώνονται εκεί.

Το 1998 βάση του σχεδίου «Καποδίστριας» δημιουργείται και πάλι ο Δήμος Ευρωστίνης που περιλαμβάνει τις κοινότητες Δερβενίου, Ελληνικού, Ευρωστίνης – Ροζενών, Καλλιθέας, Λυγιάς, Λυκοποριάς, Πύργου, Σαραντάπηχου, Στομίου και Χελιδορίου.