Vele mensen met Tourette zijn in meerdere of mindere
mate ook overgevoelig voor zintuiglijke prikkels. Zij zijn overgevoelig
(hypersensitief) voor geuren, geluiden of aanrakingen, warmte en kou,
en trachten deze prikkels te vermijden.
Sommigen nemen voorwerpen enkel vast met de vingertoppen,
i.p.v. met de hele hand om toch maar zo weinig mogelijk te ‘voelen’.
Kinderen ‘voelen’ ook het potlood over het papier schrapen en krijgen
er kippenvel van. Voor een volwassene is dit alles zeer vervelend maar
bij een kind interfereert dit met het leerproces.
Men kan echter ook ondergevoelig (hyposensitief) voor
prikkels zijn: deze personen ruiken aan mensen, voorwerpen, voedsel,
zetten muziek extra luid, moeten alles aanraken of hebben een zeer hoge
pijndrempel, m.a.w. ze zoeken de prikkels op. Om het nog moeilijker
te maken wisselt de overgevoeligheid soms af met de ondergevoeligheid,
ofwel reageert men de ene dag ‘normaal’ (zenuwstelsel is in balans)
en de volgende dag weer ‘abnormaal’ (zenuwstelsel is terug uit balans).
Wanneer men overgevoelig is voor huidprikkels zoals
zachte aanrakingen, lichte druk, temperatuurschommelingen, stoffen,
dan zenden de zenuwen onder het huidoppervlak abnormale signalen door
naar de hersenen.
Deze signalen verstoren de normale hersenwerking en
leiden tot verhoogde hersenactiviteit. Deze overstimulatie van het brein
kan niet beïnvloed worden door de wil en dus ook niet gestopt worden.
Op dat moment kan dit individu zijn gedrag niet meer controleren en
zich ook niet meer concentreren. Er ontstaat letterlijk een paniekreactie
die gepaard kan gaan met een angstaanval of een woedeuitbartsting.
Baby’s met een tactiele overgevoeligheid wenen soms
veel omdat ze overgestimuleerd zijn. Ze worden dagelijks ‘gebombardeerd’
met prikkels. Wanneer je als zorgzame ouder het kind dan op schoot neemt
of streelt, prikkel je het nog meer en weent het nog harder. Dit is
voor de ouders zeer frustrerend. Voor dit kind is het beter om in een
relaxstoeltje heen en weer gewiegd te worden terwijl men het lief toespreekt.
In geen geval mag het er toe leiden dat men hen maar laat wenen of negeert,
ze hebben net zoals andere baby’s nood aan contact, maar op een andere
manier.
Tot de sensorische gewaarwordingen behoren aanrakingen,
beweging, geluid, zicht, zwaartekracht en bewust zijn van het eigen
lichaam (houding, evenwicht).
Alle zintuigen werken samen en geven ons een beeld
van wat er rond ons gebeurt, waar we zijn en hoe wij fysiek in dit geheel
passen. Deze sensorische integratie gebeurt automatisch en onbewust,
zonder inspanning. Wanneer er echter een disfunctie is in dit proces,
dan moeten we ons inspannen om elke nieuwe prikkel op de juiste manier
te interpreteren en dan nog is er veel kans dat dit niet lukt.
Het spreekt voor zich dat de problematiek van sensorische
overgevoeligheid of integratie disfunctie bij personen met Tourette
onvermijdelijk zal leiden tot een toename van tics.
Behandeling is dus noodzakelijk en ook mogelijk zoals
blijkt uit het hierna volgende artikel.
Bron: The SID Chronicle – Unbearable contact
Vele mensen met Tourette zijn uiterst gevoelig voor
zintuiglijke prikkels. Dit geeft vaak aanleiding tot frustratie en de
daarmee gepaard gaande emotionele reacties. We leggen in dit hoofdstuk
beknopt uit hoe het zintuiglijk stelsel in elkaar steekt en op welke
manier het overprikkeld kan raken bij hypersensitieve mensen met TS.
Tourette en het zintuiglijk stelsel
Tastzin. De huid is het grootste lichamelijke
orgaan. Reflexen zijn vaak gebaseerd op de tastzin (bv. vastgrijpen
of terugtrekken). Er zijn twee kanalen om gegevens te ontvangen: één
kanaal dient voor verdediging en reactie op gevaar, een tweede voor
herkenning van de omgeving (aanraken, voelen).
Vestibulair systeem. Dit bevindt zich het binnenoor
en bestaat uit twee onderdelen.
- Halve cirkelvormige kanalen voor evenwicht en het vlug veranderen
van toon (vlugge toename van het stemvolume wanneer er gevaar dreigt,
bijvoorbeeld wanneer men valt) gekoppeld aan de oogbewegingen.
- Otolische organen voor tonische stabiliteit (juiste spier-spanning,
accuraatheid van de bewegingen) en aandacht.
Dit systeem is sterk verbonden met de spraak- en taalgebieden.
Ook blikvastheid, evenwicht en stabiele houding worden door dit systeem
gecontroleerd.
Proprioceptie. Het betreft hier het ontvangen
en verwerken van prikkels die in het zenuwstelsel zelf ontstaan. Dit
systeem verbindt de tastzin en de vestibulaire zintuigen. Het is van
groot belang voor het evenwicht tussen prikkelbaarheid / geremdheid
en heeft hierdoor effect op alle andere zintuigen. Wanneer men de proprioceptie
beïnvloedt kan men de gevoeligheid voor mentale en fysieke prikkels
verminderen. Dit kan gebeuren aan de hand van neuromusculaire relaxatietherapie.
Bij Tourette is dit zintuiglijk systeem een zwaargewicht.
Gezichtsvermogen. Om een stabiel visueel blikveld
te hebben moet men over een stabiel hoofd en nek beschikken. Wanneer
men niet met twee ogen tegelijk kijkt, neemt de waarneming en het bevatten
van deze waarneming af. Dit kan getest worden bij een optometrist.
Gehoor. Dit systeem is verbonden met het vestibulaire
systeem. Luisteren en reageren vindt zijn oorsprong in een complex netwerk
in het brein dat verantwoordelijk is om ‘achtergrondgeluid’ weg te filteren
en de ‘aandacht vragende geluiden’ te versterken.
Olfactory of reukzin. Dit is een zeer oud primair
systeem dat invloed heeft op alles wat in het brein gebeurt, vertrekkende
van alle stadia van slaap tot en met een staat van uiterste alertheid.
Het integreert de informatie van alle zintuigen
Evaluatie bij TS
Wil men bij iemand met TS evalueren welke van deze
systemen het meest ontregeld zijn, dan begint men met de dagelijkse
routine van deze personen te bekijken. Hoe ze reageren op hun directe
omgeving: bvb. het soort van kleding dat ze graag dragen, of ze liever
in een donkere omgeving zitten dan in een lichte, of ze behoefte hebben
om aan voorwerpen te ruiken vooraleer ze in gebruik te nemen, welke
methode ze toepassen om zichzelf te kalmeren. Dit geeft een beeld hoe
deze personen omgaan met hun sensorische informatie en wat bij hen stress
veroorzaakt. Iedereen met Tourette is anders, doch meestal ziet men
het hiernavolgende patroon.
Sensorische verdediging: Vrees, Vecht of Vlucht
Een defensieve houding tegenover elke sensorische prikkeling
is een primitieve reactie voortkomend uit de lage hersenstam. Men denkt
dat men zich moet beschermen en krijgt de boodschap doorgezonden: Vrees,
vecht of vlucht. Deze overreactie wordt veroorzaakt door een onevenwicht
tussen de prikkelende en de remmende krachten van het zenuwstelsel.
Tactiele defensie is een defensieve reactie
op bepaalde tastbaar prikkels. Dit kan veroorzaakt worden door een plotse
of onverwachte aanraking (vooral in de omgeving van het hoofd of gelaat),
de textuur van voeding of kleding, een afkeer om bepaalde voorwerpen
vast te houden of aan te raken.
Op kleine verwondingen wordt vaak overgereageerd: wondkorstjes
worden afgetrokken nog voor genezing plaatsvond, nagels worden afgebeten
omdat dit alles als onverdraaglijk ervaren wordt.
Auditore defensie vindt plaats wanneer geluid
te overweldigend is, het veroorzaakt voor deze persoon pijn. De pijn
kan ontstaan door de toonhoogte of het timbre van iemands stem of zelfs
door het doorspoelen van het toilet. Deze personen praten zelf vaak
voortdurend door, soms ook erg luid, zelfs roepend omdat ze op die manier
voor zichzelf alle andere geluiden kunnen blokkeren.
Visuele defensie. Sommigen prefereren
duistere ruimten, zitten steeds met het hoofd gebogen, zodat ze niets
zien van de omgeving, dragen een pet met klep of zonnebril zonder dat
het daar weer voor is, en dan zijn er ook nog die bijna niet in staat
zijn om oogcontact te maken met mensen of voorwerpen echt te ‘bekijken’.
Olfactorische defensie ziet men bij een overgevoeligheid
voor geuren. Dit kunnen lichaamsgeuren zijn die door niemand anders
opgemerkt worden maar bij hen zo sterk over komen dat dit leidt tot
verbaal ‘vechten’ en daarna ‘vluchten’.
Motorische defensie kan inhouden dat iemand
vlug ziek wordt van beweging (wagenziek, zeeziek), erg schrikt wanneer
hij uit balans gebracht wordt of bepaalde bewegingen en verplaatsingen
vermijdt
Dat de Vrees, Vecht of Vlucht reactie verregaande
gevolgen kan hebben op het sociale leven van het individu hoeft geen
betoog. In het volgende Tourettertje gaan we hier dan ook verder op
in.
Tekst: Southern California chapter of the T.S.A.
Hier volgen nog enkele voorbeelden van hypersensitiviteit.
(Tussen haakjes: dit zijn ook de mensen met een
vaak goed ontwikkeld ‘zesde zintuig’: de dromers, hoogst intuïtieve
artiesten of uitvinders.)
In het boek ‘The Difficult Child’ beschrijft Dr. Stanley
Turecki het moeilijke kind met een lage zintuiglijke irritatiedrempel.
Hij beschrijft, "..,ruzies of driftbuien die ontstaan
doordat bepaalde kledingstukken niet goed aanvoelen, veters die steeds
opnieuw moeten worden aangetrokken, merkjes in de nek van truien die
moeten worden verwijderd, overmatige gevoeligheid voor geluiden, lichten
of geuren. Eén meisje weigerde 's winters een jas te dragen,
klagend over het feit dat deze te warm zou zijn. In huis wilde zij slechts
in haar ondergoed lopen. En wanneer zij in een mensenmassa terechtkwam,
reageerde zij zeer extreem geïrriteerd."
Nog anderen vertellen
- Ik kan absoluut niet tegen kleding met elastiek rond mijn polsen
en taille, mijn horloge bungelt los rond mijn pols.
- Er zijn ontelbaar veel soorten voedsel die ik vermijd vanwege hun
structuur, niet eens door de smaak. Uit eten gaan is een ramp voor
mij en mijn tafelgenoot, want ik moet precies weten wat ergens in
zit, voordat ik kan eten.
- Mijn gehoor is hypersensitief en overgevoelig. Na een avond uit
galmen de hoge tonen nog een heel etmaal door mijn hoofd. Het volume
van radio en tv staat altijd zacht (wat anderen weer stoort, omdat
ze niets kunnen horen). Wanneer ik een ongewoon geluid hoor, kan ik
me nergens meer op concentreren totdat ik de geluidsbron heb gevonden.
Pas daarna kan ik verder met hetgeen ik aan het doen was.
- Ik ben erg gevoelig voor aanrakingen van mensen, behalve als ik
het zelf wil. Pas sinds kort ben ik in staat iemand te omhelzen en
omhelst te worden door iemand, zonder dat ik het gevoel heb te stikken.
Wanneer iemand mij te lang vasthoudt, raak ik in paniek en voel ik
me haast claustrofobisch. Ik heb problemen met liften en voel me benauwd
in een grote menigte.
- Mijn schoenen moeten altijd strak om mijn voeten zitten. Wanneer
zij niet strak genoeg zitten word ik gek! Ik betrap mezelf er constant
op dat ik mijn veters aan het straktrekken ben, zo strak als mogelijk.
- Ik word gestoord door spannende mouwen, hoge kragen, kniekousen
die afzakken. Alles wat mijn huid raakt en niet zacht of van katoen
is, is goed voor een dag lang krabben. Broeken die te strak in het
kruis zitten... Ik haat panty's: ze kriebelen op mijn buik.
-
Vochtig of plakkerig voedsel eet mijn zoon nooit. Hij wil ook een andere
vork of lepel voor elk soort eten.
- Ik ga letterlijk door het lint van de geur van zuurkool en kaas,
en ik ben ervan overtuigd dat het moeten eten van deze dingen mijn
dood zou worden!
- Ik hou van keiharde muziek, maar alleen wanneer het mij uitkomt.
Harde muziek overstemt namelijk de kakofonie van alle andere geluiden
en maakt me rustiger. Ik studeer ook altijd met mijn walkman op mijn
hoofd, omdat dat de enige manier is om niet afgeleid te worden door
andere geluiden.
- Sociale bijeenkomsten zijn een ramp voor overgevoelige mensen. Vrijwel
allemaal ervaren zij het als zeer ongemakkelijk wanneer iemand hen
plotseling aanraakt.
Veel van hen verafschuwen het handenschudden met, en
het kussen van aanwezigen. Wanneer een aanraking of omhelzing van achter
komt is het effect dubbel: niet alleen is de aanraking onaangenaam,
maar velen hebben ook de neiging ontzettend te schrikken. Zulke onverwachte
aanrakingen doen een groot beroep op de zelfbeheersing om de ‘dader’
niet te slaan of uit te schelden.